De presentatie wordt gedownload. Even geduld aub

De presentatie wordt gedownload. Even geduld aub

Deel 5 PSYCHOSOCIALE en PSYCHOPATHOLOGISCHE REACTIES op ZIEKTE en MEDISCHE BEHANDELING.

Verwante presentaties


Presentatie over: "Deel 5 PSYCHOSOCIALE en PSYCHOPATHOLOGISCHE REACTIES op ZIEKTE en MEDISCHE BEHANDELING."— Transcript van de presentatie:

1 Deel 5 PSYCHOSOCIALE en PSYCHOPATHOLOGISCHE REACTIES op ZIEKTE en MEDISCHE BEHANDELING

2 1. INLEIDENDE BESCHOUWINGEN

3 ptn hebben cognitieve, emotionele, en gedragsreacties op interne en externe ptn hebben cognitieve, emotionele, en gedragsreacties op interne en externe informatie ivm. ziekte en ziekenhuisopname informatie ivm. ziekte en ziekenhuisopname er zijn normale en pathologische reacties (onderscheid soms moeilijk) er zijn normale en pathologische reacties (onderscheid soms moeilijk) psychosociale of psychopathologische reacties kunnen verloop en prognose van de ziekte aanzienlijk beïnvloeden psychosociale of psychopathologische reacties kunnen verloop en prognose van de ziekte aanzienlijk beïnvloeden

4 Effecten van comorbiede psychopathologie op de somatisch zieke patiënt verminderde levenskwaliteit verminderde levenskwaliteit toegenomen invalidering toegenomen invalidering verstoring van cognitieve functies verstoring van cognitieve functies inadequaat consultatiegedrag inadequaat consultatiegedrag gebrekkige therapietrouw gebrekkige therapietrouw negatieve invloed op familie negatieve invloed op familie slechter evolutie van de ziekte slechter evolutie van de ziekte

5 BASIS SCHEMA ziektebetekenis ziektebetekenis emoties coping emoties coping normaal pathologisch cognitief gedrag - probleemgericht - probleemgericht - emotiegericht - emotiegericht

6 Veel voorkomende ziektebetekenissen uitdaging uitdaging bedreiging bedreiging verlies verlies straf straf winst winst

7 Welke factoren bepalen ziektebetekenis ? perceptueel-cognitieve stijl perceptueel-cognitieve stijl persoonlijkheidsdynamiek persoonlijkheidsdynamiek vroegere ervaringen vroegere ervaringen emotionele toestand emotionele toestand sociale steun sociale steun aard en lokalisatie van stoornis aard en lokalisatie van stoornis socioculturele en economische factoren socioculturele en economische factoren

8 Klinische implicatie van ziektebetekenissen uitdaging: goede adaptatie en compliance, weinig risico op psychopathologische complicaties uitdaging: goede adaptatie en compliance, weinig risico op psychopathologische complicaties bedreiging: risico op angst en vermijdingsgedrag bedreiging: risico op angst en vermijdingsgedrag straf (verdiend): slechte compliance straf (verdiend): slechte compliance straf (onverdiend): opstandigheid, kan negatief interfereren met arts-pt-relatie straf (onverdiend): opstandigheid, kan negatief interfereren met arts-pt-relatie winst: onverschilligheid, slechte compliance winst: onverschilligheid, slechte compliance verlies: risico op depressie, slechte compliance verlies: risico op depressie, slechte compliance

9 primaire ziektewinst: primaire ziektewinst: –klachten of ziek-zijn betekenen (onbewuste) pseudo-oplossing voor intrapsychisch conflict secundaire ziektewinst: secundaire ziektewinst: –klachten of ziek-zijn hebben (min of meer bewuste) positieve gevolgen

10 Emotionele responsen op ziekte angst, neerslachtigheid, schaamte, schuldgevoel, opstandigheid, kwaadheid… angst, neerslachtigheid, schaamte, schuldgevoel, opstandigheid, kwaadheid… kunnen normaal zijn in kader van verwerkingsproces kunnen normaal zijn in kader van verwerkingsproces kunen pathologisch worden wegens kunen pathologisch worden wegens –te intens –te langdurig –leidend tot onaangepast gedrag

11 Coping met ziekte cognitieve en gedragsstrategieën, als reactie op belasting van het ziek-zijn cognitieve en gedragsstrategieën, als reactie op belasting van het ziek-zijn cognitieve: cognitieve: –minimaliseren »ontkennen »rationaliseren »aandacht afleiden –focussen »info zoeken: »hypochondrische preoccupatie gedragsgericht gedragsgericht

12 vervolg gedragsgerichte: gedragsgerichte: –aanpakken »goede compliance »levensstijlaanpassing »relaxatie –capituleren »stoicijns aanvaarden –vermijden »diagnose of behandeling uitstellen

13 Types van coping (Weissman) info zoeken info zoeken praten met anderen praten met anderen affect omkeren affect omkeren ziekte ontkennen ziekte ontkennen confrontatie confrontatie probleem herdefiniëren probleem herdefiniëren passief blijven acting-out alternatieven zoeken spanningsreductie projectie goede compliance zelfmedelijden

14 Coping is effectief als: fysiek en psychosociaal evenwicht worden gevrijwaard fysiek en psychosociaal evenwicht worden gevrijwaard spanning en pijnlijke emoties niet te hoog oplopen spanning en pijnlijke emoties niet te hoog oplopen autonomie en vrijheid worden bewaard autonomie en vrijheid worden bewaard maximaal controlegevoel optreedt maximaal controlegevoel optreedt aanpassing wordt bevorderd aanpassing wordt bevorderd zelfwaardegevoel wordt behouden zelfwaardegevoel wordt behouden hoop wordt gestimuleerd hoop wordt gestimuleerd relaties met anderen optimaal blijven relaties met anderen optimaal blijven

15 Goede coping leidt tot: realistisch optimisme realistisch optimisme pragmatische, rationele, en flexibele houding pragmatische, rationele, en flexibele houding creatieve oplossingsgerichtheid creatieve oplossingsgerichtheid emotioneel evenwicht emotioneel evenwicht

16 Slechte coping leidt tot: pessimisme pessimisme hopeloosheid hopeloosheid passiviteit passiviteit starre meningen starre meningen irrationele, en impulsieve beslissingen irrationele, en impulsieve beslissingen

17 Wanneer coping faalt... frustratie, demoralisering, depressie, hulpeloosheid / hopeloosheid frustratie, demoralisering, depressie, hulpeloosheid / hopeloosheid angst, agitatie, opstandigheid, verbittering angst, agitatie, opstandigheid, verbittering gevoel van waardeloosheid, isolatie, zelfverwijten gevoel van waardeloosheid, isolatie, zelfverwijten gesloten tijdsperspectief gesloten tijdsperspectief

18 BESLUIT ziek-zijn treft een persoon ziek-zijn treft een persoon »die aan de ziekte betekenis geeft »bepaalde verwachtingen heeft »die er emotioneel op reageert »en er op bepaalde manier mee omgaat goede patiëntenzorg vereist dat men hiermee rekening houdt, om goede patiëntenzorg vereist dat men hiermee rekening houdt, om »psychopathologische complicaties te voorkomen »de somatische behandeling optimaal kansen te geven

19 2. PSYCHOSOCIALE en PSYCHOPATHOLOGISCHE REACTIES op CHRONISCHE ZIEKTEN

20 Factoren die de reactie op chronische ziekte bepalen tijdstip van begin (jeugd, volwassene) tijdstip van begin (jeugd, volwassene) ontstaanswijze (plots, geleidelijk) ontstaanswijze (plots, geleidelijk) progressie of niet progressie of niet reversibiliteit / compensatie (bv. prothese) mogelijk of niet reversibiliteit / compensatie (bv. prothese) mogelijk of niet

21 elke chronisch zieke komt aanvankelijk in impasse elke chronisch zieke komt aanvankelijk in impasse »zelfbeeld en toekomstbeeld wankelen »nog geen positieve ervaringen in de plaats confrontatie met chronische ziekte leidt tot verwerkingsproces, met verschillende fasen (niet lineair maar dynamisch) confrontatie met chronische ziekte leidt tot verwerkingsproces, met verschillende fasen (niet lineair maar dynamisch) »ontkenning »opstandigheid »neerslachtigheid »aanvaarding

22 Coping-taken van chronisch zieken zich zo normaal mogelijk blijven voelen zich zo normaal mogelijk blijven voelen rouwen om verlies van mogelijkheden rouwen om verlies van mogelijkheden levensstijl aanpassen levensstijl aanpassen levenslange zelfzorg toepassen levenslange zelfzorg toepassen positief zelfbeeld behouden positief zelfbeeld behouden zich aanpassen aan rolveranderingen zich aanpassen aan rolveranderingen zich aanpassen aan veranderde sociale relaties omgaan met lichamelijk ongemak goede compliance met therapie omgaan met sociaal stigma controlegevoel behouden optimisme en hoop bewaren

23 Familiale aspecten chronisch ziek-zijn is een systemisch- familiaal gebeuren chronisch ziek-zijn is een systemisch- familiaal gebeuren ook partners worden met verwerkingsproces geconfronteerd ook partners worden met verwerkingsproces geconfronteerd partners hebben het vaak moeilijk met doseren van bezorgdheid partners hebben het vaak moeilijk met doseren van bezorgdheid kinderen van chronisch zieke ouders verdienen speciale aandacht kinderen van chronisch zieke ouders verdienen speciale aandacht ziekte-overtuigingen kunnen sterk familiaal (zelfs transgenerationeel) bepaald zijn ziekte-overtuigingen kunnen sterk familiaal (zelfs transgenerationeel) bepaald zijn

24 Compliance problemen van chronisch zieken verbeteren bij adequate en gedetailleerde info verbeteren bij adequate en gedetailleerde info verbeteren als pt actief wordt betrokken, en geregeld feedback krijgt verbeteren als pt actief wordt betrokken, en geregeld feedback krijgt soms moeten onderliggende motieven van slechte compliance grondig worden geëxploreerd soms moeten onderliggende motieven van slechte compliance grondig worden geëxploreerd

25 Arts-pt-relatie bij chronisch zieken besef dat chronische ziekte confronteert met grenzen van medisch kunnen besef dat chronische ziekte confronteert met grenzen van medisch kunnen ga adequaat om gevoelens van machteloosheid ga adequaat om gevoelens van machteloosheid neem hoopvolle maar realistische houding aan neem hoopvolle maar realistische houding aan sta empathisch open voor beleving van pt sta empathisch open voor beleving van pt wees noch te bezorgd, noch te afstandelijk (‘maximale betrokkenheid met behoud van distantie’) wees noch te bezorgd, noch te afstandelijk (‘maximale betrokkenheid met behoud van distantie’)

26 Behandelingsaspecten ondersteunende en structurerende begeleiding ondersteunende en structurerende begeleiding »alle klachten ernstig nemen »invoelend luisteren »concrete, gedragsgerichte adviezen geven gedragstherapeutische methoden gedragstherapeutische methoden »relaxatie / ademhalingsoefeningen »cognitieve technieken »mindfullness meditation (VIDEO) psychofarmaca psychofarmaca »antidepressiva bij indicatie »cave misbruik van anxiolytica en analgetica

27 Illustratie: DIABETES risico op depressie, seksuele problemen, en stoornissen in de identiteitsontwikkeling risico op depressie, seksuele problemen, en stoornissen in de identiteitsontwikkeling bij type 1 diabetes: help de ziekte bespreekbaar maken in het gezin bij type 1 diabetes: help de ziekte bespreekbaar maken in het gezin uit onderzoek blijkt dat complicaties toenemen bij uit onderzoek blijkt dat complicaties toenemen bij »hoog angstniveau »onzekerheid en rigiditeit »laag controlegevoel »slachtofferrol

28 Illustratie: RHEUMATOÏDE ARTRITIS verwerkingsproces speelt zich vooral af rond verwerkingsproces speelt zich vooral af rond »tekortschieten van lichaam in zijn ‘greep op de wereld’ »verlies van zelfstandigheid »onvoorspelbare pijn aanvaarding wordt bevorderd door aanvaarding wordt bevorderd door »verschuiving van vergelijkende waarden (wat anderen kunnen) naar absolute waarden (vriendschap, authenticiteit, doorzettings- vermogen)...

29 3. PSYCHOSOCIALE en PSYCHOPATHOLOGISCHE REACTIES op MALIGNE ZIEKTEN

30 kanker staat niet gelijk met snel sterven ! kanker staat niet gelijk met snel sterven ! hieruit volgt het belang van het behoud van fysieke én psychosociale levenskwaliteit hieruit volgt het belang van het behoud van fysieke én psychosociale levenskwaliteit deze is afhankelijk van deze is afhankelijk van –coping –familiale steun –voorkomen van psychopathologische complicaties

31 Veel voorkomende copingstrategieën bij kanker ontkennen ontkennen vermijden vermijden ‘vechten’ ‘vechten’ stoicijns aanvaarden stoicijns aanvaarden dit zijn fluctuerende houdingen en gedragswijzen, die min of meer adaptief kunnen zijn naargelang de situatie dit zijn fluctuerende houdingen en gedragswijzen, die min of meer adaptief kunnen zijn naargelang de situatie

32 Andere indelingen actieve gedrags-coping: wat men doet om problemen op te lossen en zich beter te voelen op korte én lange termijn actieve gedrags-coping: wat men doet om problemen op te lossen en zich beter te voelen op korte én lange termijn »info zoeken »oefeningen doen »dieet volgen »sociale activiteiten »gevoelens uiten

33 vervolg actieve cognitieve coping: wat men denkt om problemen op te lossen en zich beter te voelen op korte én lange termijn actieve cognitieve coping: wat men denkt om problemen op te lossen en zich beter te voelen op korte én lange termijn »nadenken over echt belangrijke dingen »afleiding zoeken »mediteren »gedachten over de ziekte beperken »vertrouwen hebben in de geneeskunde

34 vervolg vermijdende coping: wat men doet en denkt om zich op korte termijn beter te voelen, maar zonder dat problemen worden opgelost, of dat men zich op langere termijn beter voelt vermijdende coping: wat men doet en denkt om zich op korte termijn beter te voelen, maar zonder dat problemen worden opgelost, of dat men zich op langere termijn beter voelt »gevoelens verbergen »overdreven slapen »veel eten, roken »piekeren, dagdromen, »cynisch worden »mensen vermijden

35 Welke copingstrategieën zijn optimaal voor levenskwaliteit en prognose? actieve gedrags / cognitieve coping, eventueel gepaard met partiële ontkenning (bv. van ernst van ziekte): actieve gedrags / cognitieve coping, eventueel gepaard met partiële ontkenning (bv. van ernst van ziekte): dit leidt tot behoud van controlegevoel dit leidt tot behoud van controlegevoel coping dient flexibel te zijn, maw. aangepast te zijn aan ziektefase coping dient flexibel te zijn, maw. aangepast te zijn aan ziektefase

36 Psychosociale evaluatie bij kankerpatiënten wat weet pt over zijn ziekte? wat betekent ze voor hem? wat weet pt over zijn ziekte? wat betekent ze voor hem? welke info-behoefte heeft pt? (cfr. locus of control) welke info-behoefte heeft pt? (cfr. locus of control) wat is pt’s psychische draagkracht? copingstijl? sociale steun? psychiatrische voorgeschiedenis? wat is pt’s psychische draagkracht? copingstijl? sociale steun? psychiatrische voorgeschiedenis?

37 Psychiatrische comorbiditeit bij kanker-ptn substantieel aantal patiënten heeft diagnosticeerbare psychiatrische aandoening substantieel aantal patiënten heeft diagnosticeerbare psychiatrische aandoening »60-70% angstige of depressieve aanpssingsstoornis »10-15 % heeft majeure depressie of angststoornis

38 Specifieke verwerkings- problemen bij kankertherapie mamma-amputatie: zelfwaardegevoel mamma-amputatie: zelfwaardegevoel gynecologische operatie: sexuele identiteit gynecologische operatie: sexuele identiteit stoma-operatie: fysieke onzekerhied stoma-operatie: fysieke onzekerhied radiotherapie: angst radiotherapie: angst chemotherapie: bijwerkingen chemotherapie: bijwerkingen lidmaat-amputatie: rouwproces lidmaat-amputatie: rouwproces

39 Levenskwaliteit van kanker-pt wordt bevorderd door: adequate medische therapie (o.m. pijnbestrijding) adequate medische therapie (o.m. pijnbestrijding) adequate, patiënt-gerichte info adequate, patiënt-gerichte info aanmoediging tot actieve coping aanmoediging tot actieve coping hulp bij familiale en sociale problemen hulp bij familiale en sociale problemen behandelen van psychiatrische comorbiditeit behandelen van psychiatrische comorbiditeit

40 Medisch-psychologische / psychiatrische interventies empathische ondersteuning is taak van arts ! empathische ondersteuning is taak van arts ! relaxatie / gedragstherapie (bv. bij anticipatorische nausea) relaxatie / gedragstherapie (bv. bij anticipatorische nausea) psychofarmacotherapie (anxiolytica / antidepressiva) psychofarmacotherapie (anxiolytica / antidepressiva)

41 vervolg groepstherapeutische programma’s groepstherapeutische programma’s »cfr. Spiegel et al, Lancet, 1989 »crf. Fawzy & Fawzy, Arch Gen Psychiatry, 1993 psychologische ondersteuning van oncologisch team psychologische ondersteuning van oncologisch team alternatieve therapieën (cfr. Simonton) alternatieve therapieën (cfr. Simonton)

42 4. PSYCHOSOCIALE en PSYCHOPATHOLOGISCHE REACTIES op TERMINALE ZIEKTEN

43 Psychologische fasen van het stervensproces onwetendheid, onzekerheid, ontkenning onwetendheid, onzekerheid, ontkenning protest, opstandigheid protest, opstandigheid marchanderen marchanderen reactieve depressie reactieve depressie aanvaarding aanvaarding »dit zijn complexe, fluctuerende verwerkingspatronen »niet iedereen ontkent ! »verschillende reacties tegelijk mogelijk »‘geëigend sterven’ ipv. aanvaarding ?

44 Basisprincipes van stervensbegeleiding zorg voor maximaal fysiek en emotioneel comfort: adequate pijnstilling en zonodig psychofarmaca zorg voor maximaal fysiek en emotioneel comfort: adequate pijnstilling en zonodig psychofarmaca bevorder optimale affectieve omringing door familie bevorder optimale affectieve omringing door familie laat stervende zichzelf zijn, en zich emotioneel uiten (ook regressief) laat stervende zichzelf zijn, en zich emotioneel uiten (ook regressief)

45 vervolg wees niet gehaast, en praat niet teveel wees niet gehaast, en praat niet teveel de stervende moet slechts vernemen wat hij kan verdragen de stervende moet slechts vernemen wat hij kan verdragen laat altijd ruimte voor realistische hoop laat altijd ruimte voor realistische hoop help ‘afronden’ en afscheid nemen help ‘afronden’ en afscheid nemen

46 Familiale aspecten de familie moet eveneens een verwerkingsproces doormaken de familie moet eveneens een verwerkingsproces doormaken soms problematisch wanneer niet op dezelfde golflengte soms problematisch wanneer niet op dezelfde golflengte familie moet autonomie van de stervende respecteren familie moet autonomie van de stervende respecteren emotioneel steunen behoort ook tot de taak van de arts emotioneel steunen behoort ook tot de taak van de arts

47 Terminaal zieke kinderen heb aandacht voor specifieke angsten van kinderen heb aandacht voor specifieke angsten van kinderen toon begrip voor opstandigheid van adolescenten toon begrip voor opstandigheid van adolescenten spreek met het kind over naderend einde, als het er aan toe is spreek met het kind over naderend einde, als het er aan toe is besef dat ouders een anticiperende rouw doormaken, met schuldevoelens, verbittering, soms depressie besef dat ouders een anticiperende rouw doormaken, met schuldevoelens, verbittering, soms depressie

48 vervolg besef dat deze situatie erg belastend is voor de huwelijksrelatie en de andere kinderen besef dat deze situatie erg belastend is voor de huwelijksrelatie en de andere kinderen laat ouders participeren in terminale zorg (eventueel ‘fusionele’ relatie) laat ouders participeren in terminale zorg (eventueel ‘fusionele’ relatie) bij perinatale dood: bij perinatale dood: »laat afscheid nemen »help ouders bij bewaren van herinneringen »vergeet grootouders en andere kinderen niet

49 Problemen van de arts ivm. terminale patiënten frustratie van almachtsgevoelens frustratie van almachtsgevoelens bang voor verlies van emotionele distantie bang voor verlies van emotionele distantie existentiële confrontatie existentiële confrontatie hierdoor vertonen veel artsen weerstand om terminale zieken te begeleiden hierdoor vertonen veel artsen weerstand om terminale zieken te begeleiden

50 5. HET ROUWPROCES

51 Dit stuk  zelfstudie (ACCO cursus p33-37)

52 Normale rouw bij affectief verlies is altijd een ‘psychische arbeid’ nodig, om de bindingen met het object los te laten bij affectief verlies is altijd een ‘psychische arbeid’ nodig, om de bindingen met het object los te laten verwerking wordt gekenmerkt door ontkenning, verdriet, wanhoop, hulpeloosheid, kwaadheid, opstandigheid… verwerking wordt gekenmerkt door ontkenning, verdriet, wanhoop, hulpeloosheid, kwaadheid, opstandigheid… na tijdelijke ‘terugtrekking’ uit de realiteit, komt men tot aanvaarding na tijdelijke ‘terugtrekking’ uit de realiteit, komt men tot aanvaarding herbeleving wordt nu herinnering herbeleving wordt nu herinnering

53 Pathologische rouw in enge zin: rouw leidt tot psychiatrische ziekte (bv. depressie) of somatische aandoening (bv. chronische pijn) in enge zin: rouw leidt tot psychiatrische ziekte (bv. depressie) of somatische aandoening (bv. chronische pijn) in brede zin: in brede zin: »blijvende ontkenning »blokkering van rouwgevoelens »disproportionele kwaadheid/zelfverwijten »blijvende regressie »identificatiesymptomen

54 Rouwbegeleiding rouwen is geen ziekte ! rouwen is geen ziekte ! help verlies aanvaarden help verlies aanvaarden help gevoelens uitdrukken help gevoelens uitdrukken help leven zonder overledene help leven zonder overledene help nieuwe relaties aangaan help nieuwe relaties aangaan repecteer verwerkingstijd repecteer verwerkingstijd blijf langdurig ondersteunen blijf langdurig ondersteunen verwijs zonodig bij pathologische rouw verwijs zonodig bij pathologische rouw

55 vervolg geef enkel kalmeer- en slaapmiddelen geef enkel kalmeer- en slaapmiddelen voor korte tijd of bij acute toestanden voor korte tijd of bij acute toestanden geef enkel antidepressiva als rouw uitmondt in depressief syndroom (rouwdepressie) geef enkel antidepressiva als rouw uitmondt in depressief syndroom (rouwdepressie) »rouwarbeid valt stil »veralgemeend energetisch en hedonisch deficit en hedonisch deficit

56 6. DEPRESSIE en LICHAMELIJKE ZIEKTE

57 OUTLINE 1. Inleiding 2. Lichamelijke ziekte depressie 3. Depressie lichamelijke ziekte 4. Acute hartziekte en depressie 5. Chronische pijn en depressie

58 depressie is depressie is pervasieve en en persisterende daling van stemming... met psychische en lichamelijke weerslag

59 Depressieve kern- symptomen daling van stemming daling van stemming hulpeloosheid / hulpeloosheid / hopeloosheid hopeloosheid anergie / anhedonie anergie / anhedonie verstoring van vitale ritmes verstoring van vitale ritmes

60 Depressie is een groot en toenemend probleem... Internationaal onderzoek over kans op life-time depressie: Internationaal onderzoek over kans op life-time depressie: –5-12% bij mannen –10-25% bij vrouwen In België wordt de jaarlijkse incidentie van depressie geschat op 6-16% In België wordt de jaarlijkse incidentie van depressie geschat op 6-16% gebruik van antidepressiva is in België in gebruik van antidepressiva is in België in 10 jaar tijd verzesvoudigd 10 jaar tijd verzesvoudigd

61 15% van de overlijdens bij depressieve patiënten zijn te wijten aan zelfdoding 15% van de overlijdens bij depressieve patiënten zijn te wijten aan zelfdoding 45 tot 75 % van de suicideplegers zijn depressief 45 tot 75 % van de suicideplegers zijn depressief depressie bij lichamelijk zieken en bejaarden wordt vaak miskend depressie bij lichamelijk zieken en bejaarden wordt vaak miskend de maatschappelijke kosten van depressie zijn enorm de maatschappelijke kosten van depressie zijn enorm –medische behandeling –productieverlies

62 Toename van depressie ? Betere diagnose-stelling ? Betere diagnose-stelling ? Veroudering van bevolking ? Veroudering van bevolking ? Sneller medische hulp zoeken ? Sneller medische hulp zoeken ? Reële toename ? Reële toename ?

63 Etiologie van depressie predisponerende factoren (kwetsbaarheid) predisponerende factoren (kwetsbaarheid) »genetisch »persoonlijkheid »vroege negatieve life-events uitlokkende factoren uitlokkende factoren »fysieke belasting »psychosociale stress (vooral verlies, frustratie, krenking)

64 Recent werd een polymorfisme in het 5-HT transporter-gen ontdekt Recent werd een polymorfisme in het 5-HT transporter-gen ontdekt dat de kwetsbaarheid voor het depressogene effect van negatieve life events dat de kwetsbaarheid voor het depressogene effect van negatieve life events bepaalt bepaalt twee lange varianten: weinig kwetsbaar twee lange varianten: weinig kwetsbaar twee korte varianten: zeer kwetsbaar twee korte varianten: zeer kwetsbaar lange en korte variant: matig kwetsbaar lange en korte variant: matig kwetsbaar Caspi A. et al., Science, 2004 Caspi A. et al., Science, 2004

65

66 Pathogenese van depressie via de stressfysiologie (HPA-as) via de stressfysiologie (HPA-as) worden neurotransmittersystemen worden neurotransmittersystemen in het limbisch systeem verstoord... in het limbisch systeem verstoord... die instaan die instaan voor de stemmingsregulatie voor de stemmingsregulatie (vooral serotonine, noradrenaline (vooral serotonine, noradrenaline en dopamine) en dopamine)

67 Klassieke (melancholische) depressie gaat gepaard met hyper-actieve HPA-as Klassieke (melancholische) depressie gaat gepaard met hyper-actieve HPA-as Atypische depressie gaat gepaard met hypo-actieve HPA-as Atypische depressie gaat gepaard met hypo-actieve HPA-as

68 LICHAMELIJKE ZIEKTE DEPRESSIE

69 klinische en epidemiologische studies suggereren een sterke associatie tussen somatische ziekte klinische en epidemiologische studies suggereren een sterke associatie tussen somatische ziekte en depressie en depressie vooral bij ernstige, pijnlijke, vooral bij ernstige, pijnlijke, chronische of recurrerende chronische of recurrerende ziekten ziekten toch wordt depressieve comorbiditeit toch wordt depressieve comorbiditeit bij somatische zieken nog steeds onder-gediagnosticeerd bij somatische zieken nog steeds onder-gediagnosticeerd veel patiënten (vooral bejaarden) ontkennen depressieve gevoelens veel patiënten (vooral bejaarden) ontkennen depressieve gevoelens

70 Spectrum van depressieve stoornissen bij somatische ziekte tijdelijk depressief gekleurde verwerkingsproblemen (geen diagnose) tijdelijk depressief gekleurde verwerkingsproblemen (geen diagnose) depressieve aanpassingsstoornis depressieve aanpassingsstoornis majeure depressie majeure depressie dysthyme stoornis dysthyme stoornis

71 ‘depressieve aanpassingsstoornis’ ‘depressieve aanpassingsstoornis’ is meest voorkomend bij somatische ziekte: is meest voorkomend bij somatische ziekte: »depressieve stemming is reactief op de stress van de ziekte »depressieve stemming is minder pervasief en persisterend dan bij majeure depressie »gaat gepaard met sociaal/professioneel dysfunctioneren »behandeling is aangewezen

72 RA: 30 to 60 % vertoont depressieve symptomen RA: 30 to 60 % vertoont depressieve symptomen Kanker: % heeft angstig-depressieve aanpassingsstoornis; % heeft majeure depressie Kanker: % heeft angstig-depressieve aanpassingsstoornis; % heeft majeure depressie Neurologische aandoeningen (parkinson, CVA, trauma capitis…) Neurologische aandoeningen (parkinson, CVA, trauma capitis…) COPD COPD Endocriene aandoeningen (addison, cushing, hypotyreoidie, premenstrueel syndroom…) Endocriene aandoeningen (addison, cushing, hypotyreoidie, premenstrueel syndroom…)

73 Moeilijkheden bij diagnosticeren van depressie bij somatische ziekte geen scherpe scheiding tussen verwerkingsproblemen, en klinische depressie geen scherpe scheiding tussen verwerkingsproblemen, en klinische depressie depressieve symptomen kunnen overlappen met ziektesymptomen (bv. slaapstoornissen) depressieve symptomen kunnen overlappen met ziektesymptomen (bv. slaapstoornissen) depressieve symptomen worden door medische context gekleurd (bv.eetluststtoornissen) depressieve symptomen worden door medische context gekleurd (bv.eetluststtoornissen)

74 moeheid, slaap-eetlust-concentratie- stoornissen...zijn vaak niet differentiërend moeheid, slaap-eetlust-concentratie- stoornissen...zijn vaak niet differentiërend tussen somatische ziekte en depressie tussen somatische ziekte en depressie vraag vooral naar anhedonie (interesseverlies) vraag vooral naar anhedonie (interesseverlies) ook naar zelfdepreciatie, hopeloosheid, schuld- en insuficiëntiegevoelens… ook naar zelfdepreciatie, hopeloosheid, schuld- en insuficiëntiegevoelens…

75 Hoe leidt somatische ziekte tot depressie ? organische weg organische weg »ziekte zelf (bv. endocriene ziekten) »behandeling (bv. corticotherapie) psychische weg psychische weg »ziekte zelf (bv. schuldproblematiek) »behandeling (bv. mutilerende ingreep)

76 Behandelingsprincipes denk aan mogelijkheid van depressie denk aan mogelijkheid van depressie neem (zo mogelijk) organische oorzaak van depressie weg neem (zo mogelijk) organische oorzaak van depressie weg geef antidepressiva wanneer klinische depressie wordt vermoed geef antidepressiva wanneer klinische depressie wordt vermoed antidepressiva zijn niet geïndiceerd voor normale verwerkingsproblemen antidepressiva zijn niet geïndiceerd voor normale verwerkingsproblemen informeer patiënt voldoende over werking en bijwerkingen van antidepressiva informeer patiënt voldoende over werking en bijwerkingen van antidepressiva

77 DEPRESSIE LICHAMELIJKE ZIEKTE

78 Comorbiede depressie kan ziekte negatief beïnvloeden Comorbiede depressie kan ziekte negatief beïnvloeden Depressie heeft inherente lichamelijke gevolgen Depressie heeft inherente lichamelijke gevolgen Depressie vormt risicofactor voor sommige lichamelijke ziekten Depressie vormt risicofactor voor sommige lichamelijke ziekten

79 Hoe kan comorbiede depressie een lichamelijke ziekte ongunstig beïnvloeden ? indirect indirect »gebrekkige therapietrouw »slaapstoornissen »geringere motivatie tot zelfzorg –ongezond eten –roken –minder bewegen direct, via neurohormonale en direct, via neurohormonale en immunologische weg immunologische weg

80 Tussen lichamelijke ziekte Tussen lichamelijke ziekte en depressie ontstaan vaak vicieuze cirkels

81 Depressie op zich kan tot heel wat lichamelijke stoornissen leiden… Depressie op zich kan tot heel wat lichamelijke stoornissen leiden… « Depression is a disease of the mind, the brain, and the body » (Gold & Charney, 2002) (Gold & Charney, 2002)

82 Depressie is een ‘systeemziekte’... Depressie is een ‘systeemziekte’... Chronische depressieve toestand heeft - via hoge cortisolspiegels - nadelige effecten op Chronische depressieve toestand heeft - via hoge cortisolspiegels - nadelige effecten op –hersenfunctie (atrofie van hippocampus en prefrontale cortex, lagere BDNF) –immuunsysteem (infecties, kanker?) –metabolisme (buikvet, ouderdomsdiabetes, osteoporose) –cardiovasculair systeem (hypertensie, atherosclerose, hartinfarct, CVA)

83 metabole aandoeningen cardiovasculaireaandoeningen depressie cerebraledysfunctie immuun- immuun- gerelateerde gerelateerde aandoeningen aandoeningen

84 Adequate behandeling van depressie is noodzakelijk Adequate behandeling van depressie is noodzakelijk –niet alleen wegens het psychisch lijden –maar ook wegens de potentiële somatische complicaties

85 ACUTE HARTZIEKTE en DEPRESSIE

86

87 depressieve comorbiditeit depressieve comorbiditeit bij acute en chronische hartziekten bij acute en chronische hartziekten –is frequent –wordt ondergediagnosticeerd –wordt onderbehandeld

88 17 tot 29 % postinfarctpatiënten zijn depressief 17 tot 29 % postinfarctpatiënten zijn depressief 14 % van patiënten met chronisch hartfalen zijn depressief 14 % van patiënten met chronisch hartfalen zijn depressief 20 % van patiënten met coronary bypass surgery zijn depressief 20 % van patiënten met coronary bypass surgery zijn depressief Musselman et al. Arch Gen Psychiatry 1998; 55: 627 Jiang et al, Arch Intern Med 2001; 161: 1849 Blumenthal et al, Lancet 2003; 362: 604

89 depressieve postinfarct ptn depressieve postinfarct ptn en post bypass surgery ptn en post bypass surgery ptn hebben een slechtere prognose, hebben een slechtere prognose, zowel qua morbiditeit als mortaliteit zowel qua morbiditeit als mortaliteit de evidentie neemt toe dat depressie de evidentie neemt toe dat depressie een onafhankelijke risicofactor is een onafhankelijke risicofactor is voor acuut hartinfart en CVA voor acuut hartinfart en CVA

90 stress, angst, piekeren... slaap ontregeling hartziekte depressie De vicieuze cirkel tussen hartziekte en depressie HPA as hyperactiviteit, plaatjesactivatie, plaatjesactivatie,inflammatie arteriosclerose arteriosclerose minder bewegen verminderde HRV

91 er is evidentie dat behandeling van comorbiede depressie bij hartpatiënten er is evidentie dat behandeling van comorbiede depressie bij hartpatiënten –veilig is –de levenskwaliteit verbetert –de prognose verbetert ? –psychotherapeutische interventie: ENRICHED studie –Farmacologische interventie: SADHART studie Berkman et al. JAMA 2003; 289: 3106 Swenson JR et al. Am J Cardiol 2003; 92: 1271.

92 CHRONISCHE PIJN en DEPRESSIE

93 chronische pijn en chronische pijn en depressie depressie komen vaak samen voor komen vaak samen voor … en staan in een circulair verband met elkaar

94 ‘depressie’ bij chronische pijn heeft vele gezichten: ‘depressie’ bij chronische pijn heeft vele gezichten: –demoralisatie (niet pathologisch) –depressieve aanpassingsstoornis (reactief) –majeure depressie (persisterend en pervasief) pervasief)

95 enerzijds…. enerzijds…. –30 tot 60% van ptn in MPC heeft klinisch relevante symptomen van angst en depressie –depressie is meer prevalent bij chronische pijn-ptn dan bij andere medische ptn

96 anderzijds… anderzijds… –angstige en depressieve ptn rapporteren zeer vaak pijnklachten –ptn met ‘lifetime depressie’ hebben 2x meer kans om later chronische pijn te ontwikkelen

97 comorbiede depressie (en geassocieerde angst, spanning, rusteloosheid, piekeren, slaapstoornissen, vermoeidheid…) comorbiede depressie (en geassocieerde angst, spanning, rusteloosheid, piekeren, slaapstoornissen, vermoeidheid…) –veroorzaken ‘dubbel lijden’ –verminderen therapietrouw –verlagen zelfwerkzaamheid en actieve coping –verminderen de kans op succesvol pijn-management

98 depressie, angst, piekeren... slaap ontregeling pijn achteruitgang van functie en levenskwaliteit Pijn, affect, slaap, en functioneren Smith MT et al. J Behav Med. 2000;23:1-13; Meyer-Rosberg K et al. Eur J Pain. 2001;5:

99 risico op depressie bij chronische pijn is gecorreleerd aan risico op depressie bij chronische pijn is gecorreleerd aan »vrouwelijk geslacht »oudere leeftijd »maladaptieve cognities en gedrag (catastroferen, passiviteit) »slechte partnerrelatie »opgekropte negatieve affecten »lage intellectueel niveau, lage sociaal-economische status, alleenstaand zijn »medicolegale problemen »genetische en/of ontwikkelingspsychologische kwetsbaarheid »onbegrip van artsen of omgeving

100 Pijn en depressie: therapeutische vuistregels breng chronische pijn zo goed mogelijk onder controle breng chronische pijn zo goed mogelijk onder controle geef informatie over de aard van chronische pijn en de behandeling ervan geef informatie over de aard van chronische pijn en de behandeling ervan moedig aan tot optimaal omgaan met de pijn en de functionele beperkingen moedig aan tot optimaal omgaan met de pijn en de functionele beperkingen

101 Ingeval van comorbide klinische depressie... Behandel met nieuwere antidepressiva Behandel met nieuwere antidepressiva in full doses: in full doses: –SSRI (sertraline mg, paroxetine mg…) –SNRI (venlafaxine mg) –NaRI (reboxetine 4-8 mg) –NaSSA (mirtazapine mg) –RIMA (moclobemide mg)

102 behandel samengaande slaapstoornissen lege artis behandel samengaande slaapstoornissen lege artis –inslaapstoornis: »hypnotica (bij voorkeur non-benzo) non-benzo) –doorslaapstoornis »trazolan ( mg) »redomex (10-75 mg) »remergon (30-60 mg) –cave: waneer gecombineerd met SSRI: dosis verlagen !

103 Bovendien... amytryptiline heeft bewezen analgetisch effect, dat los staat van antidepressief effect, vooral bij neuropathische pijn amytryptiline heeft bewezen analgetisch effect, dat los staat van antidepressief effect, vooral bij neuropathische pijn dit effect treedt reeds op bij lage dosissen (10-75 mg nocte) dit effect treedt reeds op bij lage dosissen (10-75 mg nocte) analgetische effecten van andere antidepressiva (SSRI, SNRI, RIMA...) zijn onduidelijker analgetische effecten van andere antidepressiva (SSRI, SNRI, RIMA...) zijn onduidelijker

104 Mechanismen van AD- geïnduceerd analgetisch effect monaminerge werking monaminerge werking histamine, cholinerge, histamine, cholinerge, NMDA receptor blocking NMDA receptor blocking directe/indirecte werking op directe/indirecte werking op opioid reeptoren opioid reeptoren inhibitie van ion channel activiteit inhibitie van ion channel activiteit adenosine uptake blocking adenosine uptake blocking Reisner L. Curr Pain Headache Rep. 2003;7:24-33.

105 antidepressiva kunnen bij pijnpatiënten ook de ‘resilience’ (veerkracht, stressweerstandigheid) verbeteren, en actieve coping bevorderen antidepressiva kunnen bij pijnpatiënten ook de ‘resilience’ (veerkracht, stressweerstandigheid) verbeteren, en actieve coping bevorderen progressieve fysieke revalidatie, sociale ondersteuning, en… goede arts-patiënt-relatie kunnen ook ‘antidepressief’ werken... progressieve fysieke revalidatie, sociale ondersteuning, en… goede arts-patiënt-relatie kunnen ook ‘antidepressief’ werken...

106 7. PSYCHOSOCIALE REACTIES op HOSPITALISATIE en BEHANDELING

107 ziekenhuisomgeving is frequent geassocieerd met ziekenhuisomgeving is frequent geassocieerd met »inbreuk op privacy (persoonlijke ruimte) »verlies van onafhankelijkheid en vrijheid »verminderd en verengd sociaal contact dit leidt frequent tot dit leidt frequent tot »angst, prikkelbaarheid »neerslachtigheid, interesseverlies »hypochondrische preoccupatie

108 een goede arts-pt-communicatie een goede arts-pt-communicatie biedt hiervoor de beste ‘compensatie’ biedt hiervoor de beste ‘compensatie’ …want leidt tot afname van angst, onzekerheid, en andere negatieve gevoelens bij de pt en andere negatieve gevoelens bij de pt

109 aangepaste pre-operatieve info leidt tot matige (beheersbare) angst aangepaste pre-operatieve info leidt tot matige (beheersbare) angst hierdoor wordt pt ‘geïmmuniseerd’ tegen het nieuw en plotse karakter van de operatie hierdoor wordt pt ‘geïmmuniseerd’ tegen het nieuw en plotse karakter van de operatie »compliance neemt toe »pt vraagt minder pijnstillers »postoperatief verloop is beter »pt wordt vlugger ontslagen

110 Intensieve en steriele units hoog risico op verwardheid (delirium), wegens: hoog risico op verwardheid (delirium), wegens: »sensorische deprivatie »sensorische hyperstimulatie »hoog angstniveau »zelfpreoccupatie »slaapdeprivatie »langdurige immobilisatie »personeel ‘onder stress’

111 Nierdialyse vaak psychosociale reacties in fasen: vaak psychosociale reacties in fasen: –angst –regressie –‘honneymoon’ –compliance problemen

112 Harttransplantatie voor de transplantatie: voor de transplantatie: »kandidaten zijn vaak angstig/depressief en hebben ambivalente gevoelens tgo. ingreep »tegenindicatie: antisociale persoonlijkheid na de transplantatie: na de transplantatie: »10% zijn acuut verward »sommigen hebben langerdurende problemen met acceptatie van blijvende kwetsbaarheid, relationele aanpassing, fantasieën over donor... –na de transplantatie:

113 Psychologische interventies in het ziekenhuis empathie, ‘luisterend oor’ empathie, ‘luisterend oor’ non-directieve attitude indien nuttig non-directieve attitude indien nuttig realistische geruststelling realistische geruststelling verhogen van controlegevoel door verhogen van controlegevoel door »sensorische en procedurale info (aangepast aan beheersingsoriëntatie) »vaardigheidstraining (relaxatie, buikademhaling) »modelling (vooral bij kinderen) »cognitief-gedragstherapeutische interventies

114 opname in het ziekenhuis is een biopsychosociaal gebeuren… opname in het ziekenhuis is een biopsychosociaal gebeuren… psychosociale / psychopathologische aspecten verwaarlozen… kan ernstige negatieve effecten hebben op de patiëntenzorg


Download ppt "Deel 5 PSYCHOSOCIALE en PSYCHOPATHOLOGISCHE REACTIES op ZIEKTE en MEDISCHE BEHANDELING."

Verwante presentaties


Ads door Google