De presentatie wordt gedownload. Even geduld aub

De presentatie wordt gedownload. Even geduld aub

De Bouwstenen van de Psyche Van categorieel naar multidimensioneel denken in de psychiatrie Dr. Rutger Goekoop, MD PhD, resident in psychiatry, Parnassia,

Verwante presentaties


Presentatie over: "De Bouwstenen van de Psyche Van categorieel naar multidimensioneel denken in de psychiatrie Dr. Rutger Goekoop, MD PhD, resident in psychiatry, Parnassia,"— Transcript van de presentatie:

1 De Bouwstenen van de Psyche Van categorieel naar multidimensioneel denken in de psychiatrie Dr. Rutger Goekoop, MD PhD, resident in psychiatry, Parnassia, The Hague

2 Categoriële indeling psychiatrische stoornissen: DSM-IV-TR •As I: “Grote stoornissen”, acute syndromen. •As II: Persoonlijkheidsstoornissen (en pervasieve). •As III: Lichamelijke stoornissen •As IV: Psychosociale en omgevingsomstandig- heden die bijdragen aan de stoornis. • As V: Resultaten van neuropsychologische tests (GAF). Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

3 As I stoornissen DSM-IV-TR •“Ziektebeelden waarvoor acute (klinische) interventie nodig is”. •Onze belangrijkste bezigheid binnen Parnassia. •Voorbeelden: a.Stemmingsstoornissen (depressie, bipolaire stoornissen) b.Psychotische stoornissen (schizofrenie,etc.) c.Angststoornissen (fobieen, paniekaanvallen, OCD) d.Aanpassingsstoornissen e.Drug-geinduceerde stoornissen f.Somatoforme stoornissen g.Etc. Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

4 Feighner Criteria voor Depressieve stoornis (As I) •Minimaal 5 van onderstaande 9 symptomen, minimaal 2 weken, 1 of 2 verplicht: 1. Lage stemming (somberheid). 2. Interesseverlies. 3. Gewichtsverlies / verandering van eetlust. 4. Te veel of te weinig slaap. 5. Psychomotore agitatie (ontremming) of remming. 6. Vermoeidheid of energieverlies. 7. Gevoelens van waardeloosheid of schuld (soms waanachtig) 8. Concentratieproblemen, besluiteloosheid. 9. Terugkerende doodsgedachten of concrete suicideplannen. Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

5 Persoonlijkheidsstoornissen (As II) DSM-IV-TR •Aanhoudende patronen van innerlijke beleving en gedrag dat in belangrijke mate afwijkt van de verwachtingen die gelden binnen de cultuur van betrokkene. •Stabiele patronen van mentaal functioneren (bijv. rigide gedachten, gevoelens, wensen, manieren van perceptie en gedrag). •Begin in vroege jeugd of vroege volwassenheid. •Met name zichtbaar tijdens sociaal functioneren. •Leidt tot klinisch relevant persoonlijk lijden –Voor het individu. –Voor zijn of haar omgeving. Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

6 As II stoornissen DSM-IV-TR •Categorieen van persoonlijkheidsstoornissen: Cluster A: a.Paranoïde b.Schizoïde c.Schizotypische Cluster B: a.Narcistische b.Antisociale c.Borderline d.Theatrale Cluster C: a.Vermijdende b.Afhankelijke c.Obsessief-compulsieve “Excentriek, gereserveerd” “Impulsief, grillig” “Angstig, zenuwachtig” Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

7 Feighner Criteria voor Borderline PSH stoornis •Vijf (of meer) van de volgende: 1.Krampachtig proberen te voorkomen om in de steek gelaten te worden. 2.Een patroon van instabiele en intense intermenselijke relaties gekenmerkt door overmatig idealiseren of kleineren. 3.Identiteitsstoornis: aanhoudend instabiel zelfbeeld of zelfgevoel. 4.Impulsiviteit op ten minste twee gebieden die betrokkene zelf zouden kunnen schaden (seks, drugs, geld, rijden, vreten). 5.Suïcidale gedragingen, gestes, dreigingen of automutilatie. 6.Affectlabiliteit, duidelijke reactiviteit van de stemming (bijvoorbeeld periodes van intense somberheid, prikkelbaarheid of angst). 7.Chronisch gevoel van leegte. 8.Inadequate, intense woede of moeite kwaadheid te beheersen. 9.Aan stress gebonden paranoïde ideeën of dissociatieve verschijnselen. Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

8 • Peter van Straaten Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

9 Feighner Criteria voor Antisociale PSH stoornis •Drie (of meer) van de volgende: 1.Zich niets aantrekken van sociale normen, herhaaldelijke arrestaties. 2.Bedriegen (herhaaldelijk liegen, gebruik van schuilnamen, anderen oplichten vanuit persoonlijk winstbejag of plezier). 3.Impulsiviteit (of onvermogen vooruit te plannen). 4.Agressie en irritatie, zoals blijkt uit herhaaldelijk fysiek geweld. 5.Roekeloosheid, veronachtzaming van veiligheid voor zichzelf of anderen. 6.Systematische onverantwoordelijkheid (onvermogen om baan of financien in goede banen te leiden). 7.Gebrek aan berouw (onverschillig zijn voor of wegrationali-seren van mishandeling of diefstal). 8.Begin voor 15e jaar, huidige leeftijd > 18 jaar. Dr. Rutger Goekoop,

10 • Peter van Straaten Dr. Rutger Goekoop,

11 Feighner Criteria voor Narcistische PSH stoornis •Vijf (of meer) van de volgende: 1.Opgeblazen gevoel van eigen belangrijkheid. 2.Gepreoccupeerd met fantasieën over onbeperkte successen, macht, genialiteit, schoonheid, of ideale liefde. 3.Geloof "heel speciaal en uniek” te zijn. Kan alleen begrepen worden door andere speciale of hooggeplaatste mensen. 4.Verlangt buitensporige bewondering. 5.Gevoel bijzondere rechten te hebben (verwacht uitzonderlijk welwillende behandeling en weinig weerstand). 6.Maakt misbruik van anderen om eigen doeleinden te bereiken (exploiteert). 7.Gebrek aan empathie (invoelend vermogen). 8.Is vaak jaloers of denkt dat anderen jaloers zijn. 9.Arrogant of toont hooghartig gedrag. Dr. Rutger Goekoop,

12 • Peter van Straaten Dr. Rutger Goekoop,

13 As I versus As II As I stoornissen •‘Acute’ pathologie. •Achteruitgang van het psychisch functioneren •Ten opzichte van een eerder behaald niveau van functioneren. •Instabiel, kortdurend. •Symptoomvrij herstel is soms mogelijk. As II stoornissen •Chronische pathologie. •Ontwikkelingstekort. •Gewenst niveau van functioneren wordt niet gehaald. •Stabiel, langdurig. •Symptoomvrij herstel is uitzondering. Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

14 As I en As II stoornissen: Een ontwikkelingsperspectief 80 Tijd 0 20 ψ f As I As II Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

15 Voordelen van DSM-IV-TR •Snelle aanduiding van klinische ziekteverschijnselen (“Borderline”) maakt communicatie over patienten makkelijker. •Internationaal gebruikt. •Best gevalideerde instrument tot nu toe: –Basis van klinische praktijk tot nu toe. –Basis van veel wetenschappelijk onderzoek tot nu toe. Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

16 Nadelen van DSM-IV-TR •Atheoretische indeling van stoornissen: ‘inventaris’. •Biedt slechts een grove classificatie. •Oversimplificatie van de werkelijkheid: duidelijke grens tussen ziek en gezond. •Remt klinische en wetenschappelijke vooruitgang -Overdiagnosticering, overbehandeling -Onderdiagnosticering, onderbehandeling -Misdiagnosticering, verkeerde behandeling •Wet van de remmende voorsprong. Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

17 Psychiatrische ziektebeelden volgens DSM-IV-TR Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

18 Psychiatrische ziektebeelden zoals we ze graag zien Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

19 Multidimensionele schalen •Worden al toegepast: “Intensiteits-schalen”: -CPRS (Comprehensive Psychopathological Rating Scale). -PANSS (Positive And Negative Syndrome Scale). -MADRS (Montgomery Asberg Depression Rating Scale) -BAS (Brief Anxiety Scale) -NEO-PI-R (Neuroticism, Extraversion, Openness PI). -TCI-R (Temperament and Character Inventory) Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

20 Wat zijn dimensies? –DSM: inventaris van alle taarten die je kunt bakken (DSM categorieën). –Dimensies: de “basisingrediënten” van al die taarten (suiker, bloem, boter, ei, glazuur, etc). –De afzonderlijke “symptoomcomponenten” die samen de variatie aan symptomen van persoon tot persoon verklaren. –“Bouwstenen” van het psychisch functioneren. –Te vinden met factoranalyse van klinische symptomen. •Wiskundige truc waarmee de mate waarin klinische symptomen gezamenlijk optreden wordt onderzocht. Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

21 Factor analyse: Hoe werkt het? Hoog gegil Breken van meubilair Gerammel aan de ramen Bloemengeur Opgewonden gebrul Geur van rottend vlees Gebonk op de deur Luid geknor Schuur waar we niet in kunnen kijken (bijv. de hersenen). - We kunnen slechts dingen horen en ruiken (beperkte info). Symptomen Factor structuur Factor 1 Factor 2 => Factor analyse => Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

22 Factoranalyse aan het werk Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

23 Factoranalyse: As I symptomen • Factoranalyse (FA) op CPRS data (Asberg 1978): 80 Tijd 0 20 As I Wanen Hallucinaties Somberheid Interesseverlies Zweten Trillen Bleekheid Angst Rigiditeit Echolalie Bewegingsarmoede Gewichtsverlies Etc…. Factor 1 Factor 2 Factor 3 Factor 4 Factor 5…. Etc. Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

24 Factor structuur van As I fenomenen (CPRS data) • FA op CPRS data levert een 7-dimensionele structuur op. • Gezien vanuit een neurofysiologisch model zijn dat: Troisfontaines e.a., 1987; J.G. Goekoop e.a., 1992 Depressie 2. Boosheid Ontremming 5. Remming 1. Perceptie Stimulus Respons Evaluatie Emotie Motivatie 7. Motore Aktie 6. Autonome (lichamelijke) reakties Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

25 Symptomen per factor (As I) • Perceptieve symptomen: Troisfontaines e.a., 1987; J.G. Goekoop e.a., 1992 Perceptieve symptomen Stimulus Respons Evaluatie Emotionele symptomen Motivationele symptomen Motore symptomen Autonome symptomen Psychosociale stress • Achtervolgingsideeën, andere wanen, waanstemming, visuele hallucinaties, commentaarstemmen, andere (gehoors) hallucinaties, hallucinatoir gedrag, depersonalisatie, rituelen, onderbroken gedachten, gevoel bestuurd te worden. Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

26 • Emotionele symptomen (depressie): Perceptieve symptomen Stimulus Respons Evaluatie Emotionele symptomen Motivationele symptomen Motore symptomen Autonome symptomen Psychosociale stress Symptomen per factor (As I) • Vermelde somberheid, zich direct tonende somberheid, afwezigheid van gevoel, verminderde eetlust, verminderde seksuele belangstelling, pessimistische denkbeelden, suïcidale gedachten, innerlijke gespannenheid, vermelde spierspanning, verminderde slaap, moeheid, vermoeibaarheid, concentratieproblemen, zorgen over kleinigheden, depersonalisatie, derealisatie, dwanggedachten, tekortschietend geheugen, fobieen. Troisfontaines e.a., 1987; J.G. Goekoop e.a., 1992 Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

27 • Emotionele symptomen (boosheid / ingehouden woede): Perceptieve symptomen Stimulus Respons Evaluatie Emotionele symptomen Motivationele symptomen Motore symptomen Autonome symptomen Symptomen per factor (As I) Psychosociale stress • Vijandigheid; suïcidale gedachten, zorgen over kleinigheden, pessimistische gedachten. Troisfontaines e.a., 1987; J.G. Goekoop e.a., 1992 Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

28 • Motivationele symptomen (ontremming ): Perceptieve symptomen Stimulus Respons Evaluatie Emotionele symptomen Motivationele symptomen Motore symptomen Autonome symptomen Symptomen per factor (As I) Psychosociale stress • Geobserveerde uitgelatenheid, overactiviteit, extatische ervaringen, verhoogde sexuele belangstelling, grootheidsideeën, ideeënvlucht, spreekdrang, labiele emoties. Troisfontaines e.a., 1987; J.G. Goekoop e.a., 1992 Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

29 • Motivationele symptomen (remming): Perceptieve symptomen Stimulus Respons Evaluatie Emotionele symptomen Motivationele symptomen Motore symptomen Autonome symptomen Symptomen per factor (As I) Psychosociale stress • Traagheid van bewegen, verminderde spraak, te weinig emotionele expressie, afwezigheid van gevoel, zich direct tonende somberheid. Troisfontaines e.a., 1987; J.G. Goekoop e.a., 1992 Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

30 • Autonome (lichamelijke) symptomen: Perceptieve symptomen Stimulus Respons Evaluatie Emotionele symptomen Motivationele symptomen Motore symptomen Autonome symptomen Symptomen per factor (As I) Psychosociale stress • Geobserveerde autonome stoornissen, vermelde autonome stoornissen, geobserveerde spierspanning, innerlijke gespannenheid, verminderde slaap, pijnklachten. Troisfontaines e.a., 1987; J.G. Goekoop e.a., 1992 Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

31 • Motore symptomen: Perceptieve symptomen Stimulus Respons Evaluatie Emotionele symptomen Motivationele symptomen Motore symptomen Autonome symptomen Symptomen per factor (As I) Psychosociale stress • Verbijstering, incoherente spraak, perseveratie, agitatie, teruggetrokkenheid, afleidbaarheid, momenten van afwezigheid, niet-harmoniërende emotie. Troisfontaines e.a., 1987; J.G. Goekoop e.a., 1992 Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

32 • Meestal combinaties!! Perceptieve symptomen Stimulus Respons Evaluatie Emotionele symptomen Motivationele symptomen Motore symptomen Autonome symptomen Symptomen per factor (As I) Psychosociale stress • Emotionele, motivationele, autonome, perceptieve en motore symptomen door elkaar. Troisfontaines e.a., 1987; J.G. Goekoop e.a., 1992 Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

33 Dimensioneel denken: Schilderen met symptomen Perceptieve ontregeling Depressie Remming Ontremming Boosheid Autonome ontregeling Motore ontregeling Alle As I stoornissen 7 “basiskleuren” Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

34 Dimensioneel denken: Profielen van normale variatie ‘Gezond’ Psychotisch Depressief Agressief Geremd Ontremd Auton. symp Motoor Psychotisch Depressief Agressief Geremd Ontremd Auton. symp Motoor Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

35 Dimensioneel denken: Ziekteprofielen As I Psychotisch Depressief Agressief Geremd Ontremd Auton. symp Motoor Unipolaire melanchole depressie (DSM-IV-TR) Idem, met psychotische kenmerken (DSM-IV-TR) Psychotisch Depressief Agressief Geremd Ontremd Auton. symp Motoor Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

36 Dimensioneel denken: Ziekteprofielen As I Bipolaire I (DSM-IV-TR) Bipolaire I, psychotische kenmerken (DSM-IV-TR) Psychotisch Depressief Agressief Geremd Ontremd Auton. symp Motoor Psychotisch Depressief Agressief Geremd Ontremd Auton. symp Motoor Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

37 Dimensioneel denken: Ziekteprofielen As I Schizofrenie paranoïde type (DSM-IV-TR) “Katatonie” Psychotisch Depressief Agressief Geremd Ontremd Auton. symp Motoor Psychotisch Depressief Agressief Geremd Ontremd Auton. symp Motoor Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

38 Dimensioneel denken: Schilderen met symptomen Perceptieve ontregeling Depressie Remming Ontremming Boosheid Autonome ontregeling Motore ontregeling Alle As I stoornissen 7 “basiskleuren” …. veranderingen in de TIJD. Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

39 Tijd Gezond Prodromaal Unipolair angstig-geremde depressie Idem, met psychotische kenm. Vroege remissie Remissie Dimensioneel denken: Ziekteprofielen in de tijd Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

40 • 5 globale domeinen van het psychisch functioneren. • 5 verschillende soorten farmacotherapie. J.G. Goekoop e.a., 1992 Perceptieve stoornissen Stimulus Respons Evaluatie Emotionele stoornissen Motivationele stoornissen Motore stoornissen Autonome stoornissen ANTIPSYCHOTICA ANTIDEPRESSIVA ‘STEMMINGS’- STABILISATOREN BENZO’S ANTICHOLINERGICA Dimensioneel denken: Gerichte farmacotherapie Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

41 • In totaal 7 dimensies… • 7 soorten farmacotherapie nodig? Perceptieve stoornissen Stimulus Respons Evaluatie Motore stoornissen Autonome stoornissen Somberheid Boosheid Ontremming Remming TCA’s Topiramaat Lithium, depakine Lamotrigine Bupropion Dimensioneel denken: Gerichte farmacotherapie J.G. Goekoop e.a., 2007 ANTIPSYCHOTICA BENZO’S ANTICHOLINERGICA Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

42 Dimensioneel denken: Combinatietherapie Antipsychotica SSRI, TCA SSRI Lamotrigine Lithium Benzodiaz. Anticholin. Unipolaire geremde (melanchole) depressie Bipolaire I, psychotisch Antipsychotica SSRI, TCA SSRI Lamotrigine Lithium Benzodiaz. Anticholin. Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

43 Dimensioneel denken: Systematische observatie (matrix) Tijd Psychose Boosheid Antipsychoticum Benzo’s Setting Tijd Farmaco- therapie Tijd Huisarts SepareerGesloten Open / ADB Ambulant Angst / agitatie Benzo’s: hogere dosis, afbouwschema Topiramaat? Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

44 Huisarts SepareerGesloten Open / ADB Ambulant Tijd Stemming Remming Angst / agitatie Farmaco- therapie Tijd Setting Tijd Dimensioneel denken: Systematische observatie (matrix) Benzo’s Antidepressivum Benzo’s: hogere dosis, afbouwschema Lamotrigine, bupropion? Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

45 Dimensioneel denken: Systematische gesprekken Perceptie Stimulus Respons Evaluatie Emotie Motivatie Aktie Lich. angst Perceptie Stimulus Respons Evaluatie Emotie Motivatie Aktie Lich. angst • Patient • Psycho- therapeut Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

46 Dimensioneel denken (As I): Voordelen in de praktijk •Nauwkeuriger diagnostiek: –Systematische observatie en beschrijving (matrix). –Systematische diagnostische gesprekken (kapstok). –Beter zicht op restverschijnselen, partiële remissies. •Nauwkeuriger behandeling: –Systematische en gerichte farmacotherapie. –Systematische en gerichte therapeutische gesprekken. –Meer objectieve opname-, ontslag- of verwijscriteria. Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

47 Factoranalyse: As II kenmerken • Factor analyse op lexicale data (Costa & McCrae ‘92): Eerlijk Geduldig Stabiel Prikkelbaar Nieuwsgierig Volhardend Op de voorgrond Verlegen Meegaand Snel moe Makkelijk te kwetsen Trouw in vriendschap Etc… Factor 1 Factor 2 Factor 3 Factor 4… etc. 80 Time 0 20 As II Costa & McCrae 1992, 1997 Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

48 Factorstructuur van As II kenmerken (lexicale data) •FA op lexicale data levert een 5-dimensionele structuur van persoonlijkheid (‘Big Five’; DSM-V, 2012). •Gezien vanuit een (dubieus) neurofysiologisch model zijn dit: Costa & McCrae 1992, 1997 Openheid voor nieuwe ervaringen Extraversie (vs introversie)Neuroticisme Meegaandheid Nauwgezetheid Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

49 Neurofysiologisch model van PSH ontwikkeling (TCI) Novelty seeking Reward dependence Harm avoidance Persistence Karakter Self-transcendence Cooperativeness Self-directedness Temperament Cloninger e.a •FA op TCI data levert een 7-dimensionele structuur van persoonlijkheid (Cloninger e.a., 1993): • NEOCORTEX • LIMBISCH SYSTEEM Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

50 Self- directedness Harm avoidance Reward dependence Persistence Cooperative- ness Self- transcendence Alle As II stoornissen 7 “basiskleuren” Novelty seeking Dimensioneel denken: Schilderen met symptomen Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

51 ‘Gezond’ Novelty-seeking Harm avoidance Reward depend. Persistence Self-directedn. Cooperativeness Self-transcend. Novelty-seeking Harm avoidance Reward depend. Persistence Self-directedn. Cooperativeness Self-transcend. Dimensioneel denken: Profielen van normale variatie Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

52 Borderline persoonlijkheidsstoornis Narcistische persoonlijkheidsstoornis Novelty-seeking Harm avoidance Reward depend. Persistence Self-directedn. Cooperativeness Self-transcend. Novelty-seeking Harm avoidance Reward depend. Persistence Self-directedn. Cooperativeness Self-transcend. Dimensioneel denken: Ziekteprofielen As II Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

53 Afhankelijke persoonlijkheidsstoornis Vermijdende persoonlijkheidsstoornis Novelty-seeking Harm avoidance Reward depend. Persistence Self-directedn. Cooperativeness Self-transcend. Novelty-seeking Harm avoidance Reward depend. Persistence Self-directedn. Cooperativeness Self-transcend. Dr. Rutger Goekoop, Dimensioneel denken: Ziekteprofielen As II

54 Schizotypische persoonlijkheidsstoornis Paranoide persoonlijkheidsstoornis Novelty-seeking Harm avoidance Reward depend. Persistence Self-directedn. Cooperativeness Self-transcend. Novelty-seeking Harm avoidance Reward depend. Persistence Self-directedn. Cooperativeness Self-transcend. Dr. Rutger Goekoop, Dimensioneel denken: Ziekteprofielen As II

55 Profielen van persoonlijkheidsstoornissen Novelty seeking Harm avoidance Reward depen- dence Persis- tence Self- directed- ness Coopera- tiveness Self- transcen- dence Antisociale▲▼▼ Borderline▲▲▼▼ Theatrale▲▼▼ Narcistische▲▲▼▼ Vermijdende▼▲▼▼ Obsessive- compulsief ▲▼▼ Afhankelijke▲▲▼▼ Schizoide▼▼▼ Schizotypische▲▼▼▼ Paranoide▲▼▼▼ Svrakic e.a Hogere organisatie Lagere organisatie Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

56 Kenmerken per factor (As II) Temperament HOOG •Verkennen, onderzoeken •Impulsiviteit •Extravagantie •Wanordelijkheid HOOG •Bij voorbaat zorgen maken •Angst voor onzekerheid •Verlegenheid •Makkelijk vermoeibaar LAAG •Rigiditeit •Reflectief vermogen •Gereserveerdheid •Orderlijkheid LAAG •Optimisme •Vertrouwen •Gezelschapsmens •Energiek Novelty seeking Harm avoi- dance Cloninger e.a Dr. Rutger Goekoop,

57 Kenmerken per factor (As II) Temperament HOOG •Sentimenteelheid •Open voor warme communicatie •Gehechtheid •Afhankelijkheid HOOG •Gretigheid bij inspanning •Gehard zijn in het werken •Ambitieusheid •Perfectionisme LAAG •Ongevoeligheid •Niet open voor… •Onverschilligheid •Onafhankelijkheid LAAG •Luiheid •Snel opgeven •Niet ambitieus •Slordigheid Reward Depen- dence Persis- tence Cloninger e.a Dr. Rutger Goekoop,

58 Kenmerken per factor (As II) Karakter HOOG •Verantwoordelijkheid •Doelbewust •Vindingrijkheid •Zelf-accepterend •Congruente 2e natuur HOOG •Sociale acceptatie •Empathie •Behulpzaamheid •Mededogen •Altruisme LAAG •Externaliseren. •Ongericht. •Apathie •Ideaalbeeld nastrevend •Incongruente 2e natuur. LAAG •Intolerantie •Sociale desinteresse •Onbehulpzaamheid •Wraakzuchtigheid •Eigenbelang nastrevend Self- directed- ness Coopera- tiveness Cloninger e.a Dr. Rutger Goekoop,

59 Kenmerken per factor (As II) Karakter HOOG •Vermogen zz te vergeten •Identificatie met de ander •Spirituele acceptatie LAAG •Zelfbewust •Non-identificatie •Materialisme Self Trans- cen- dence Cloninger e.a Dr. Rutger Goekoop,

60 Dimensioneel denken: Schilderen met symptomen Alle As II stoornissen 7 “basiskleuren” …. ontwikkeling in de TIJD. Self- directedness Harm avoidance Reward dependence Persistence Cooperative- ness Self- transcendence Novelty seeking Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

61 Dimensioneel denken: Ziekteprofielen in de tijd Tijd 80 Tijd 0 20 • Ongecompliceerde ontwikkeling • 0 jaar • 10 jaar • 20 jaar • 30 jaar • 40 jaar • 50 jaar • 60 jaar Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

62 Dimensioneel denken: Ziekteprofielen in de tijd Tijd • Borderline persoonlijkheidsstoornis: uitgebleven karakterontwikkeling bij problematisch temperament. • 0 jaar • 10 jaar • 20 jaar • 30 jaar • 40 jaar • 50 jaar • 60 jaar 80 Tijd 0 20 As II Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

63 Dimensioneel denken: Ziekteprofielen in de tijd Tijd • Acute (As I) ontregeling: - SD - HA 80 Tijd 0 20 As I • 0 jaar • 10 jaar • 20 jaar • 30 jaar • 40 jaar • 50 jaar • 60 jaar Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

64 Relatie As I, As II •Dynamische relatie tussen As I en As II kenmerken. •As II kenmerken (met name harm avoidance en self- directedness) veranderen tijdelijk tijdens een acute As I ontregeling. •Temperament bepaalt welk type persoonlijkheids- stoornis volgens de DSM een patient krijgt (Svrakic e.a., 1993). •Karakter (en de mate waarin dit is uitgegroeid) bepaalt welk subtype As I stoornis volgens de DSM een patient krijgt (J.G. Goekoop e.a., 2007). Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

65 Neurofysiologisch model van de Psyche Self-transcendence Cooperativeness Novelty seeking Reward dependence Harm avoidance Self-directedness Persistence Stimulus Respons Limbisch systeem & cortex Limbisch systeem & hersenstam Prefron- tale cortex Ruggemerg As II (Temperament) As II (Karakter) As I (Instinct) Motivationele functies Perceptieve functies Emotionele functies Motore functies Autonome functies Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

66 Dynamiek van de borderline persoonlijkheidsstoornis Self-transcendence Cooperativeness Reward dependence Self-directedness Persistence Motivationele functies Respons Emotionele functies Autonome functies Stimulus Harm avoidance Novelty seeking Motore functies Perceptieve functies - Psychosociale stress - Middelengebruik Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

67 Borderline (DSM-IV-TR): Een dimensionele recapitulatie •Vijf (of meer) van de volgende: 1.Krampachtig proberen te voorkomen om in de steek gelaten te worden. 2.Een patroon van instabiele en intense intermenselijke relaties gekenmerkt door overmatig idealiseren of kleineren. 3.Identiteitsstoornis: aanhoudend instabiel zelfbeeld of zelfgevoel. 4.Impulsiviteit op ten minste twee gebieden die betrokkene zelf zouden kunnen schaden (seks, drugs, geld, rijden, vreten). 5.Suïcidale gedragingen, gestes, dreigingen of automutilatie. 6.Affectlabiliteit, duidelijke reactiviteit van de stemming (bijvoorbeeld periodes van intense somberheid, prikkelbaarheid of angst). 7.Chronisch gevoel van leegte. 8.Inadequate, intense woede of moeite kwaadheid te beheersen. 9.Aan stress gebonden paranoïde ideeën of dissociatieve verschijnselen. • Groen = As II, geel is As I Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

68 Depressie (DSM-IV-TR): Een dimensionele recapitulatie •Minimaal 5 van onderstaande 9 symptomen, minimaal 2 weken, 1 of 2 verplicht: 1. Lage stemming (somberheid). 2. Interesseverlies. 3. Gewichtsverlies / verandering van eetlust. 4. Te veel of te weinig slaap. 5. Psychomotore agitatie (ontremming) of remming. 6. Vermoeidheid of energieverlies. 7. Gevoelens van waardeloosheid of schuld (soms waanachtig) 8. Concentratieproblemen, besluiteloosheid. 9. Terugkerende doodsgedachten of concrete suicideplannen. • Groen = As II, geel is As I Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

69 Psychotherapie (Top-down) Farmacotherapie (Bottom-up) Self-transcendence Cooperativeness Novelty seeking Reward dependence Harm avoidance Self-directedness Persistence Stimulus Respons As II (Temperament) As II (Karakter) As I (Instinct) Motivationele functies Perceptieve functies Emotionele functies Motore functies Autonome functies Multidimensioneel denken: Geïntegreerde therapie Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

70 Tijd Depressie Self- directedness Angst Antipsychoticum Benzo’s Farmaco- therapie Tijd Huisarts SepareerGesloten Open / ADB Ambulant Benzo’s: hogere dosis, afbouwschema Setting Tijd Geleidelijk teruggeven autonomie Multidimensioneel denken: Geïntegreerde benadering Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

71 Multidimensioneel onderzoek Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

72 Sensoor Motoor Freeman, 2000 Multidimensioneel denken: Links met de neurofysiologie Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

73 Endofenotype (fysiologie) Fenotype (gedrag) Zoektocht naar de Bouwstenen van de Psyche Modulaire neurofysiologie, modulaire ziektepresentatie Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

74 Multidimensioneel denken: Identificeren van subgroepen Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

75 Depressieve symptomen Ontremming Perceptieve symptomen Bipolaire I, psychotische kenmerken Depressieve symptomen “Faseruimte traject” Gemeten over 2 jaar Ontremming Multidimensioneel denken: Relatie As I, As II Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

76 Autonome ontregeling Remming Individu 1 Individu 2 Boosheid Neuroticisme / harm avoidance = Trait-variant van multipele states? “Faseruimte traject” Gemeten over 20 jaar Relatie As I, As II: “Weer” versus “Klimaat” Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

77 Multidimensioneel denken: Links met de neurofysiologie Self-transcendence Cooperativeness Novelty seeking Reward dependenceHarm avoidance Self-directedness Persistence Stimulus Respons Motivationele functies Perceptieve functies Emotionele functies Motore functies Autonome functies Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

78 Multidimensioneel denken: Links met de sociologie Self-transcendence Cooperativeness Novelty seeking Reward dependenceHarm avoidance Self-directedness Persistence Stimulus Respons Motivationel e functies Perceptieve functies Emotionele functies Motore functies Autonom e functies Self-transcendence Cooperativeness Novelty seeking Reward dependenceHarm avoidance Self-directedness Persistence Stimulus Respons Motivationel e functies Perceptiev e functies Emotionele functies Motore functies Autonom e functies Self-transcendence Cooperativeness Novelty seeking Reward dependenceHarm avoidance Self-directedness Persistence Stimulus Respons Motivationel e functies Perceptiev e functies Emotionele functies Motore functies Autonome functies Sociale interactie Agent-based systems Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

79 Multidimensioneel denken: Links met de filosofie (ethiek) •Het gaat er in het leven om dat je leert om: –Zelf (als autonoom individu) –Samen met anderen (binnen een collectief) naar vermogen bij te dragen aan een gemeenschappelijk en –Bovenpersoonlijk doel (een groter geheel). •Dit valt samen met: –Het collectief ontwikkelen van vaardigheden in het algemeen (“skills, copingstrategieen, overlevingsstrategieën”), en: –Een collectieve karakterontwikkeling (van self-directedness, cooperativeness en self-transcendence). Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie

80 Multidimensioneel denken: Links met de literatuur •Cloninger, C. R. (1999). The Temperament and Character Inventory– Revised. St Louis, MO: Center for Psychobiology of Personality, Washington University. Arch. Gen Psych., •Costa, P. T., Jr., and McCrae, R. R. (2004). A contemplated revision of the NEO five-factor inventory. Personality and Individual Differences, 36(3), •Feighner J.P., Robbins E., e.a. (1972): “Diagnostic Criteria for Use in Psychiatric Research”, Arch Gen Psychiat, vol 26 pp •Helzer JE, Kraemer HC, Krueger RF, "The feasibility and need for dimensional psychiatric diagnoses", Psychol Med, 2006, 36, •Goekoop, J.G., Hoeksema, T., Knoppert-van der Klein, E.A., e.a. (1992). Multidimensional ordering of psychopathology. A factor-analytic study using the Comprehensive Psychopathological Rating Scale. Acta Psychiatrica Scandinavica, 86, •Troisfontaines, B., & Bobon, D. (1987). Scales, factor analysis and subscales of the French-language AMDP system. Acta Psychiatrica Belgica, 87, Dr R. Goekoop, AIOS psychiatrie


Download ppt "De Bouwstenen van de Psyche Van categorieel naar multidimensioneel denken in de psychiatrie Dr. Rutger Goekoop, MD PhD, resident in psychiatry, Parnassia,"

Verwante presentaties


Ads door Google