De presentatie wordt gedownload. Even geduld aub

De presentatie wordt gedownload. Even geduld aub

1 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg.

Verwante presentaties


Presentatie over: "1 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg."— Transcript van de presentatie:

1 1 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Jozef Pacolet Griet Cattaert Véronique Coudron Annick Peetermans Hoger instituut voor de arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg in België: Wie belooft ons de hoorn des overvloeds? Onderzoek in opdracht van de FOD Sociale Zekerheid Directie-generaal Sociaal Beleid Actueel denken en leven Antwerpen 23 januari 2006 Aula Universiteit Antwerpen

2 2 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Deel I: Vergrijzing en zorgvoorzieningen: een rijk geschakeerd palet 1.Aanbod van zorgvoorzieningen 2.Informele zorg 3.Professionele zorg en werkgelegenheid 4.Private – publieke mix Deel II: Vergrijzing en macro-economische betaalbaarheid 5.Nood aan een impliciete of expliciete zorgverzekering 6.Macro-economische inschatting kosten zorgsector 7.Decompositie van de zorguitgaven en toekomstverkenning 8.Lessen uit het buitenland

3 3 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Vergrijzing en zorgvoorzieningen: een rijk geschakeerd palet

4 4 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Aanbod van zorgvoorzieningen 1.België heeft een geavanceerd palet van zorgvoorzieningen voor ouderen 2.Op het vlak van beschikbaarheid is men eerder institutioneel georiënteerd, Wallonië en Brussel respectievelijk 25 % en 20 % meer in vergelijking met Vlaanderen 3.Thuiszorg in Wallonië en Brussel zeker onderontwikkeld 4.Maar ook in Vlaanderen zijn er ontwikkelingsmogelijkheden, ook naar bepaalde doelgroepen (psychiatrische thuiszorg, personen met een handicap) 5.Ook vergoede informele zorg is aan de orde en diverse vormen van zorgverloven 6.Kwaliteitsbeleid van recente datum: nood aan opwaardering infrastructuur 7.Toegankelijkheid is nog onvoldoende, ondanks MAF 8.Betaalbaarheid van institutionele zorg blijft punt van zorg

5 5 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Afhankelijke personen per leeftijd, verschillende landen % FNL ASUK Vl. GewestBr. GewestWl. GewestBelgië

6 6 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Internationale situering

7 7 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Aanbod van zorgvoorzieningen 1.België heeft een geavanceerd palet van zorgvoorzieningen voor ouderen 2.Op het vlak van beschikbaarheid is men eerder institutioneel georiënteerd, Wallonië en Brussel respectievelijk 25 % en 20 % meer in vergelijking met Vlaanderen 3.Thuiszorg in Wallonië en Brussel zeker onderontwikkeld 4.Maar ook in Vlaanderen zijn er ontwikkelingsmogelijkheden, ook naar bepaalde doelgroepen (psychiatrische thuiszorg, personen met een handicap) 5.Ook vergoede informele zorg is aan de orde en diverse vormen van zorgverloven 6.Kwaliteitsbeleid van recente datum: nood aan opwaardering infrastructuur 7.Toegankelijkheid is nog onvoldoende, ondanks MAF 8.Betaalbaarheid van institutionele zorg blijft punt van zorg

8 8 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Vergelijking gebruiks% ROB en RVT van het aantal 65+-ers o.b.v. het gebruiks% van een gewest, naar gewest, ,61 5,81 7,16 7,06 7,29 8,76 7,01 7,23 8,61 Vlaams GewestWaals GewestBrussels Gewest Gebruikspercentage VLGebruikspercentage WGebruikspercentage Br %

9 9 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Aanbod van zorgvoorzieningen 1.België heeft een geavanceerd palet van zorgvoorzieningen voor ouderen 2.Op het vlak van beschikbaarheid is men eerder institutioneel georiënteerd, Wallonië en Brussel respectievelijk 25 % en 20 % meer in vergelijking met Vlaanderen 3.Thuiszorg in Wallonië en Brussel zeker onderontwikkeld 4.Maar ook in Vlaanderen zijn er ontwikkelingsmogelijkheden, ook naar bepaalde doelgroepen (psychiatrische thuiszorg, personen met een handicap) 5.Ook vergoede informele zorg is aan de orde en diverse vormen van zorgverloven 6.Kwaliteitsbeleid van recente datum: nood aan opwaardering infrastructuur 7.Toegankelijkheid is nog onvoldoende, ondanks MAF 8.Betaalbaarheid van institutionele zorg blijft punt van zorg

10 10 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Thuisverpleging in aantal forfaits per , ,1 4,9 2,3 6,5 Vlaams gewest 65+Waals gewest 65+Brussels Gewest 65+Totaal België % % Toilet % Fft A % Fft B % Fft C Is thuiszorg onderontwikkeld?

11 11 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Thuisvoorzieningen in 1995 in vergelijking met residentiële ouderenzorg (VTE per ) VlaanderenBrusselWallonië Thuisverpleging Gezins- en bejaardenhulp Verpleegkundig/ verzorgend personeel residentiële zorg

12 12 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Aanbod van zorgvoorzieningen 1.België heeft een geavanceerd palet van zorgvoorzieningen voor ouderen 2.Op het vlak van beschikbaarheid is men eerder institutioneel georiënteerd, Wallonië en Brussel respectievelijk 25 % en 20 % meer in vergelijking met Vlaanderen 3.Thuiszorg in Wallonië en Brussel zeker onderontwikkeld 4.Maar ook in Vlaanderen zijn er ontwikkelingsmogelijkheden, ook naar bepaalde doelgroepen (psychiatrische thuiszorg, personen met een handicap) 5.Ook vergoede informele zorg is aan de orde en diverse vormen van zorgverloven 6.Kwaliteitsbeleid van recente datum: nood aan opwaardering infrastructuur 7.Toegankelijkheid is nog onvoldoende, ondanks MAF 8.Betaalbaarheid van institutionele zorg blijft punt van zorg

13 13 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Aanbod van zorgvoorzieningen 1.België heeft een geavanceerd palet van zorgvoorzieningen voor ouderen 2.Op het vlak van beschikbaarheid is men eerder institutioneel georiënteerd, Wallonië en Brussel respectievelijk 25 % en 20 % meer in vergelijking met Vlaanderen 3.Thuiszorg in Wallonië en Brussel zeker onderontwikkeld 4.Maar ook in Vlaanderen zijn er ontwikkelingsmogelijkheden, ook naar bepaalde doelgroepen (psychiatrische thuiszorg, personen met een handicap) 5.Ook vergoede informele zorg is aan de orde en diverse vormen van zorgverloven 6.Kwaliteitsbeleid van recente datum: nood aan opwaardering infrastructuur 7.Toegankelijkheid is nog onvoldoende, ondanks MAF 8.Betaalbaarheid van institutionele zorg blijft punt van zorg

14 14 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Aanbod van zorgvoorzieningen 1.België heeft een geavanceerd palet van zorgvoorzieningen voor ouderen 2.Op het vlak van beschikbaarheid is men eerder institutioneel georiënteerd, Wallonië en Brussel respectievelijk 25 % en 20 % meer in vergelijking met Vlaanderen 3.Thuiszorg in Wallonië en Brussel zeker onderontwikkeld 4.Maar ook in Vlaanderen zijn er ontwikkelingsmogelijkheden, ook naar bepaalde doelgroepen (psychiatrische thuiszorg, personen met een handicap) 5.Ook vergoede informele zorg is aan de orde en diverse vormen van zorgverloven 6.Kwaliteitsbeleid van recente datum: nood aan opwaardering infrastructuur 7.Toegankelijkheid is nog onvoldoende, ondanks MAF 8.Betaalbaarheid van institutionele zorg blijft punt van zorg

15 15 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Aandeel meerpersoonskamers, ,3 73,4 63,7 80,5 15,8 26,6 36,3 19,5 VlaanderenWalloniëBrussel België % aandeel éénpersoonskamers % aandeel meerpersoonskamers Kwaliteit residentiële zorg

16 16 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Aanbod van zorgvoorzieningen 1.België heeft een geavanceerd palet van zorgvoorzieningen voor ouderen 2.Op het vlak van beschikbaarheid is men eerder institutioneel georiënteerd, Wallonië en Brussel respectievelijk 25 % en 20 % meer in vergelijking met Vlaanderen 3.Thuiszorg in Wallonië en Brussel zeker onderontwikkeld 4.Maar ook in Vlaanderen zijn er ontwikkelingsmogelijkheden, ook naar bepaalde doelgroepen (psychiatrische thuiszorg, personen met een handicap) 5.Ook vergoede informele zorg is aan de orde en diverse vormen van zorgverloven 6.Kwaliteitsbeleid van recente datum: nood aan opwaardering infrastructuur 7.Toegankelijkheid is nog onvoldoende, ondanks MAF 8.Betaalbaarheid van institutionele zorg blijft punt van zorg

17 17 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Percentage personen (15 jaar +) die leven in een huishouden waar de referentiepersoon en/of enig ander lid van het huishouden in het voorbije jaar gezondheidszorgen heeft moeten uit- of afstellen om financiële redenen naar activiteitenstatus, België, ,5 7 10,8 20,2 32,7 WerkendenGepensioneerdenAndere inactievenWerklozenZieken/invaliden Categorie % Toegankelijkheid

18 18 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Aanbod van zorgvoorzieningen 1.België heeft een geavanceerd palet van zorgvoorzieningen voor ouderen 2.Op het vlak van beschikbaarheid is men eerder institutioneel georiënteerd, Wallonië en Brussel respectievelijk 25 % en 20 % meer in vergelijking met Vlaanderen 3.Thuiszorg in Wallonië en Brussel zeker onderontwikkeld 4.Maar ook in Vlaanderen zijn er ontwikkelingsmogelijkheden, ook naar bepaalde doelgroepen (psychiatrische thuiszorg, personen met een handicap) 5.Ook vergoede informele zorg is aan de orde en diverse vormen van zorgverloven 6.Kwaliteitsbeleid van recente datum: nood aan opwaardering infrastructuur 7.Toegankelijkheid is nog onvoldoende, ondanks MAF 8.Betaalbaarheid van institutionele zorg blijft punt van zorg

19 19 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Internationale vergelijking: relatief aandeel publieke financiering in % totaal OosBelDenSpaFinIerLuxNedZweVK ROB RVT Gezinszorg Thuisverpleging

20 20 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 De private-publieke financieringsmix in de gezondheidszorg en de ‘LTC- langdurige zorg’ VS Zwitserland Australië Nieuw Zeeland Nederland Canada Spanje Ierland Zweden Japan VK Duitsland België Canada Japan % publieke uitgaven in de totale uitgaven voor gezondheidszorg % publieke uitgaven in de totale LTC uitgaven Aandeel publieke financiering voor LTC groter dan aandeel publieke financiering gezondheidszorg Aandeel publieke financiering voor LTC kleiner dan aandeel publieke financiering gezondheidszorg

21 21 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Informele zorg 1.Informele zorg is er of is er niet en kan niet uit het niets gecreëerd worden 2.Is omvangrijk: meer dan een 40-urenweek versus 8-uren dag 3.Voor demente personen is de zorginzet nog groter 4.Steeds meer samen oud wordende partners doen de beschikbaarheid toenemen 5.Ook de zelfredzaamheid neemt toe, wat vaak de tweede lijn in de mantelzorg van kinderen en schoonkinderen vrijmaakt 6.Zorgbehoefte zal ook optreden als helpende generatie al weg is uit de arbeidsmarkt, wat effect van allerlei zorgverloven beperkt maakt 7.Informele zorg is complementair met formele zorg

22 22 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Informele zorg 1.Informele zorg is er of is er niet en kan niet uit het niets gecreëerd worden 2.Is omvangrijk: meer dan een 40-urenweek versus 8-uren dag 3.Voor demente personen is de zorginzet nog groter 4.Steeds meer samen oud wordende partners doen de beschikbaarheid toenemen 5.Ook de zelfredzaamheid neemt toe, wat vaak de tweede lijn in de mantelzorg van kinderen en schoonkinderen vrijmaakt 6.Zorgbehoefte zal ook optreden als helpende generatie al weg is uit de arbeidsmarkt, wat effect van allerlei zorgverloven beperkt maakt 7.Informele zorg is complementair met formele zorg

23 23 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Informele zorg 1.Informele zorg is er of is er niet en kan niet uit het niets gecreëerd worden 2.Is omvangrijk: meer dan een 40-urenweek versus 8-uren dag 3.Voor demente personen is de zorginzet nog groter 4.Steeds meer samen oud wordende partners doen de beschikbaarheid toenemen 5.Ook de zelfredzaamheid neemt toe, wat vaak de tweede lijn in de mantelzorg van kinderen en schoonkinderen vrijmaakt 6.Zorgbehoefte zal ook optreden als helpende generatie al weg is uit de arbeidsmarkt, wat effect van allerlei zorgverloven beperkt maakt 7.Informele zorg is complementair met formele zorg

24 24 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Informele zorg 1.Informele zorg is er of is er niet en kan niet uit het niets gecreëerd worden 2.Is omvangrijk: meer dan een 40-urenweek versus 8-uren dag 3.Voor demente personen is de zorginzet nog groter 4.Steeds meer samen oud wordende partners doen de beschikbaarheid toenemen 5.Ook de zelfredzaamheid neemt toe, wat vaak de tweede lijn in de mantelzorg van kinderen en schoonkinderen vrijmaakt 6.Zorgbehoefte zal ook optreden als helpende generatie al weg is uit de arbeidsmarkt, wat effect van allerlei zorgverloven beperkt maakt 7.Informele zorg is complementair met formele zorg

25 25 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Informele zorg 1.Informele zorg is er of is er niet en kan niet uit het niets gecreëerd worden 2.Is omvangrijk: meer dan een 40-urenweek versus 8-uren dag 3.Voor demente personen is de zorginzet nog groter 4.Steeds meer samen oud wordende partners doen de beschikbaarheid toenemen 5.Ook de zelfredzaamheid neemt toe, wat vaak de tweede lijn in de mantelzorg van kinderen en schoonkinderen vrijmaakt 6.Zorgbehoefte zal ook optreden als helpende generatie al weg is uit de arbeidsmarkt, wat effect van allerlei zorgverloven beperkt maakt 7.Informele zorg is complementair met formele zorg

26 26 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Evolutie van de lichamelijke invaliditeitsgraad onder 65-plussers in de periode (in %) Lichamelijke invaliditeitsgraad % Valide Semi-valide Invalide

27 27 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Informele zorg 1.Informele zorg is er of is er niet en kan niet uit het niets gecreëerd worden 2.Is omvangrijk: meer dan een 40-urenweek versus 8-uren dag 3.Voor demente personen is de zorginzet nog groter 4.Steeds meer samen oud wordende partners doen de beschikbaarheid toenemen 5.Ook de zelfredzaamheid neemt toe, wat vaak de tweede lijn in de mantelzorg van kinderen en schoonkinderen vrijmaakt 6.Zorgbehoefte zal ook optreden als helpende generatie al weg is uit de arbeidsmarkt, wat effect van allerlei zorgverloven beperkt maakt 7.Informele zorg is complementair met formele zorg

28 28 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Informele zorg 1.Informele zorg is er of is er niet en kan niet uit het niets gecreëerd worden 2.Is omvangrijk: meer dan een 40-urenweek versus 8-uren dag 3.Voor demente personen is de zorginzet nog groter 4.Steeds meer samen oud wordende partners doen de beschikbaarheid toenemen 5.Ook de zelfredzaamheid neemt toe, wat vaak de tweede lijn in de mantelzorg van kinderen en schoonkinderen vrijmaakt 6.Zorgbehoefte zal ook optreden als helpende generatie al weg is uit de arbeidsmarkt, wat effect van allerlei zorgverloven beperkt maakt 7.Informele zorg is complementair met formele zorg

29 29 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Professionele zorg 1.Er is een groeiende ongerustheid over personeelsschaarste door stijgende vraag en krimpend aanbod door veroudering beroepsgroep en vermeende tanende interesse 2.Redenen tot dedramatiseren zijn dat het nog een relatief jonge sector is, de interesse is in werkelijkheid hoog en men blijft trouw aan beroep 3.Deze trends moeten echter wel, ook door beleid, ondersteund worden: een dialoog onderwijswereld, sector en overheid is permanent nodig 4.Uitdaging van jobcreatie is voor komende twintig jaar vergelijkbaar met wat de voorbije kwarteeuw werd gerealiseerd (3,5 % extra tewerkstelling) 5.Vraagzijde moet debat voeren over kwalificatiemix, aandacht voor geriatrie 6.Er is een groeiend besef dat deze sector nodig is om ooit terug volledige tewerkstelling te bereiken, en dat hij ook bijdraagt tot economische groei; de jobs zijn van hoogwaardige kwaliteit. 7.Zorgsector is in het verleden eerder door volume-effect dan door prijseffect gekenmerkt. 8.In internationaal perspectief situeert België zich bij de landen met een redelijk hoge densiteit; voor zelfstandigen is zij de koploper; in VTE omgerekend evenaart de jobcreatie deze van de buurlanden

30 30 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Professionele zorg 1.Er is een groeiende ongerustheid over personeelsschaarste door stijgende vraag en krimpend aanbod door veroudering beroepsgroep en vermeende tanende interesse 2.Redenen tot dedramatiseren zijn dat het nog een relatief jonge sector is, de interesse is in werkelijkheid hoog en men blijft trouw aan beroep 3.Deze trends moeten echter wel, ook door beleid, ondersteund worden: een dialoog onderwijswereld, sector en overheid is permanent nodig 4.Uitdaging van jobcreatie is voor komende twintig jaar vergelijkbaar met wat de voorbije kwarteeuw werd gerealiseerd (3,5 % extra tewerkstelling) 5.Vraagzijde moet debat voeren over kwalificatiemix, aandacht voor geriatrie 6.Er is een groeiend besef dat deze sector nodig is om ooit terug volledige tewerkstelling te bereiken, en dat hij ook bijdraagt tot economische groei; de jobs zijn van hoogwaardige kwaliteit. 7.Zorgsector is in het verleden eerder door volume-effect dan door prijseffect gekenmerkt. 8.In internationaal perspectief situeert België zich bij de landen met een redelijk hoge densiteit; voor zelfstandigen is zij de koploper; in VTE omgerekend evenaart de jobcreatie deze van de buurlanden

31 31 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Professionele zorg 1.Er is een groeiende ongerustheid over personeelsschaarste door stijgende vraag en krimpend aanbod door veroudering beroepsgroep en vermeende tanende interesse 2.Redenen tot dedramatiseren zijn dat het nog een relatief jonge sector is, de interesse is in werkelijkheid hoog en men blijft trouw aan beroep 3.Deze trends moeten echter wel, ook door beleid, ondersteund worden: een dialoog onderwijswereld, sector en overheid is permanent nodig 4.Uitdaging van jobcreatie is voor komende twintig jaar vergelijkbaar met wat de voorbije kwarteeuw werd gerealiseerd (3,5 % extra tewerkstelling) 5.Vraagzijde moet debat voeren over kwalificatiemix, aandacht voor geriatrie 6.Er is een groeiend besef dat deze sector nodig is om ooit terug volledige tewerkstelling te bereiken, en dat hij ook bijdraagt tot economische groei; de jobs zijn van hoogwaardige kwaliteit. 7.Zorgsector is in het verleden eerder door volume-effect dan door prijseffect gekenmerkt. 8.In internationaal perspectief situeert België zich bij de landen met een redelijk hoge densiteit; voor zelfstandigen is zij de koploper; in VTE omgerekend evenaart de jobcreatie deze van de buurlanden

32 32 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Professionele zorg 1.Er is een groeiende ongerustheid over personeelsschaarste door stijgende vraag en krimpend aanbod door veroudering beroepsgroep en vermeende tanende interesse 2.Redenen tot dedramatiseren zijn dat het nog een relatief jonge sector is, de interesse is in werkelijkheid hoog en men blijft trouw aan beroep 3.Deze trends moeten echter wel, ook door beleid, ondersteund worden: een dialoog onderwijswereld, sector en overheid is permanent nodig 4.Uitdaging van jobcreatie is voor komende twintig jaar vergelijkbaar met wat de voorbije kwarteeuw werd gerealiseerd (3,5 % extra tewerkstelling) 5.Vraagzijde moet debat voeren over kwalificatiemix, aandacht voor geriatrie 6.Er is een groeiend besef dat deze sector nodig is om ooit terug volledige tewerkstelling te bereiken, en dat hij ook bijdraagt tot economische groei; de jobs zijn van hoogwaardige kwaliteit. 7.Zorgsector is in het verleden eerder door volume-effect dan door prijseffect gekenmerkt. 8.In internationaal perspectief situeert België zich bij de landen met een redelijk hoge densiteit; voor zelfstandigen is zij de koploper; in VTE omgerekend evenaart de jobcreatie deze van de buurlanden

33 33 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Professionele zorg 1.Er is een groeiende ongerustheid over personeelsschaarste door stijgende vraag en krimpend aanbod door veroudering beroepsgroep en vermeende tanende interesse 2.Redenen tot dedramatiseren zijn dat het nog een relatief jonge sector is, de interesse is in werkelijkheid hoog en men blijft trouw aan beroep 3.Deze trends moeten echter wel, ook door beleid, ondersteund worden: een dialoog onderwijswereld, sector en overheid is permanent nodig 4.Uitdaging van jobcreatie is voor komende twintig jaar vergelijkbaar met wat de voorbije kwarteeuw werd gerealiseerd (3,5 % extra tewerkstelling) 5.Vraagzijde moet debat voeren over kwalificatiemix, aandacht voor geriatrie 6.Er is een groeiend besef dat deze sector nodig is om ooit terug volledige tewerkstelling te bereiken, en dat hij ook bijdraagt tot economische groei; de jobs zijn van hoogwaardige kwaliteit. 7.Zorgsector is in het verleden eerder door volume-effect dan door prijseffect gekenmerkt. 8.In internationaal perspectief situeert België zich bij de landen met een redelijk hoge densiteit; voor zelfstandigen is zij de koploper; in VTE omgerekend evenaart de jobcreatie deze van de buurlanden

34 34 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Professionele zorg 1.Er is een groeiende ongerustheid over personeelsschaarste door stijgende vraag en krimpend aanbod door veroudering beroepsgroep en vermeende tanende interesse 2.Redenen tot dedramatiseren zijn dat het nog een relatief jonge sector is, de interesse is in werkelijkheid hoog en men blijft trouw aan beroep 3.Deze trends moeten echter wel, ook door beleid, ondersteund worden: een dialoog onderwijswereld, sector en overheid is permanent nodig 4.Uitdaging van jobcreatie is voor komende twintig jaar vergelijkbaar met wat de voorbije kwarteeuw werd gerealiseerd (3,5 % extra tewerkstelling) 5.Vraagzijde moet debat voeren over kwalificatiemix, aandacht voor geriatrie 6.Er is een groeiend besef dat deze sector nodig is om ooit terug volledige tewerkstelling te bereiken, en dat hij ook bijdraagt tot economische groei; de jobs zijn van hoogwaardige kwaliteit. 7.Zorgsector is in het verleden eerder door volume-effect dan door prijseffect gekenmerkt. 8.In internationaal perspectief situeert België zich bij de landen met een redelijk hoge densiteit; voor zelfstandigen is zij de koploper; in VTE omgerekend evenaart de jobcreatie deze van de buurlanden

35 35 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Professionele zorg 1.Er is een groeiende ongerustheid over personeelsschaarste door stijgende vraag en krimpend aanbod door veroudering beroepsgroep en vermeende tanende interesse 2.Redenen tot dedramatiseren zijn dat het nog een relatief jonge sector is, de interesse is in werkelijkheid hoog en men blijft trouw aan beroep 3.Deze trends moeten echter wel, ook door beleid, ondersteund worden: een dialoog onderwijswereld, sector en overheid is permanent nodig 4.Uitdaging van jobcreatie is voor komende twintig jaar vergelijkbaar met wat de voorbije kwarteeuw werd gerealiseerd (3,5 % extra tewerkstelling) 5.Vraagzijde moet debat voeren over kwalificatiemix, aandacht voor geriatrie 6.Er is een groeiend besef dat deze sector nodig is om ooit terug volledige tewerkstelling te bereiken, en dat hij ook bijdraagt tot economische groei; de jobs zijn van hoogwaardige kwaliteit. 7.Zorgsector is in het verleden eerder door volume-effect dan door prijseffect gekenmerkt. 8.In internationaal perspectief situeert België zich bij de landen met een redelijk hoge densiteit; voor zelfstandigen is zij de koploper; in VTE omgerekend evenaart de jobcreatie deze van de buurlanden

36 36 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Evolutie in toegevoegde waarde, werkgelegenheid en arbeidsproductiviteit van de sector gezondheidszorg en maatschappelijke dienstverlening, Expansie zorgsector eerder volume-effect dan prijseffect ,5 1 1,5 2 2,5 3 3,5 4 4,5 5 5,5 6 6,5 7 7,5 8 8,5 9 9, , ,5 12 % aandeel van gezondheidszorg en maatschappelijke dienstverlening Procentueel aandeel in totale toegevoegde waarde tegen lopende prijzen Procentueel aandeel in totale binnenlandse werkgelegenheid

37 37 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Professionele zorg 1.Er is een groeiende ongerustheid over personeelsschaarste door stijgende vraag en krimpend aanbod door veroudering beroepsgroep en vermeende tanende interesse 2.Redenen tot dedramatiseren zijn dat het nog een relatief jonge sector is, de interesse is in werkelijkheid hoog en men blijft trouw aan beroep 3.Deze trends moeten echter wel, ook door beleid, ondersteund worden: een dialoog onderwijswereld, sector en overheid is permanent nodig 4.Uitdaging van jobcreatie is voor komende twintig jaar vergelijkbaar met wat de voorbije kwarteeuw werd gerealiseerd (3,5 % extra tewerkstelling) 5.Vraagzijde moet debat voeren over kwalificatiemix, aandacht voor geriatrie 6.Er is een groeiend besef dat deze sector nodig is om ooit terug volledige tewerkstelling te bereiken, en dat hij ook bijdraagt tot economische groei; de jobs zijn van hoogwaardige kwaliteit. 7.Zorgsector is in het verleden eerder door volume-effect dan door prijseffect gekenmerkt. 8.In internationaal perspectief situeert België zich bij de landen met een redelijk hoge densiteit; voor zelfstandigen is zij de koploper; in VTE omgerekend evenaart de jobcreatie deze van de buurlanden

38 38 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Gesalarieerde en zelfstandige tewerkstelling per 1000 inwoners in de sectoren gezondheid en welzijn in de verschillende Europese landen, VTE, 2003 dksefiuknlbefrdeatieluptesitgrczmtlvsklthusieeplcynoischbgro Gesalarieerde tewerkstelling Zelfstandige tewerkstelling Densiteit vergelijkbaar met buurlanden

39 39 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Private-publieke mix 1.Onderscheid te maken tussen financiering en organisatievorm 2.Gezondheidssector sterk privé initiatief van vrije beroepen (33% zelfstandigen) 3.Private non profit en publieke non profit evolueren gelijk 4.Privatisering financiering via remgelden in gezondheidszorg is nog beperkt (0,53% BBP), en wordt verder geremedieerd door maximumfactuur (0,08% BBP) 5.Eigen bijdrage is evenwel aanzienlijk in residentiële ouderenzorg (0,61% BBP), dit in tegenstelling tot het buitenland: de dagprijs voor de rusthuissector, 1 % van de bevolking, is groter dan alle remgelden in rest van de gezondheidssector 6.Aanvullende private verzekeringen hebben een groeiend marktbereik, maar in volume is hun omvang nog beperkt (0,46% BBP, met inbegrip van aanvullende verzekering kleine risico’s die er uit zullen verdwijnen in 2006)

40 40 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Private-publieke mix 1.Onderscheid te maken tussen financiering en organisatievorm 2.Gezondheidssector sterk privé initiatief van vrije beroepen (33% zelfstandigen) 3.Private non profit en publieke non profit evolueren gelijk 4.Privatisering financiering via remgelden in gezondheidszorg is nog beperkt (0,53% BBP), en wordt verder geremedieerd door maximumfactuur (0,08% BBP) 5.Eigen bijdrage is evenwel aanzienlijk in residentiële ouderenzorg (0,61% BBP), dit in tegenstelling tot het buitenland: de dagprijs voor de rusthuissector, 1 % van de bevolking, is groter dan alle remgelden in rest van de gezondheidssector 6.Aanvullende private verzekeringen hebben een groeiend marktbereik, maar in volume is hun omvang nog beperkt (0,46% BBP, met inbegrip van aanvullende verzekering kleine risico’s die er uit zullen verdwijnen in 2006)

41 41 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Private-publieke mix 1.Onderscheid te maken tussen financiering en organisatievorm 2.Gezondheidssector sterk privé initiatief van vrije beroepen (33% zelfstandigen) 3.Private non profit en publieke non profit evolueren gelijk 4.Privatisering financiering via remgelden in gezondheidszorg is nog beperkt (0,53% BBP), en wordt verder geremedieerd door maximumfactuur (0,08% BBP) 5.Eigen bijdrage is evenwel aanzienlijk in residentiële ouderenzorg (0,61% BBP), dit in tegenstelling tot het buitenland: de dagprijs voor de rusthuissector, 1 % van de bevolking, is groter dan alle remgelden in rest van de gezondheidssector 6.Aanvullende private verzekeringen hebben een groeiend marktbereik, maar in volume is hun omvang nog beperkt (0,46% BBP, met inbegrip van aanvullende verzekering kleine risico’s die er uit zullen verdwijnen in 2006)

42 42 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Private-publieke mix 1.Onderscheid te maken tussen financiering en organisatievorm 2.Gezondheidssector sterk privé initiatief van vrije beroepen (33% zelfstandigen) 3.Private non profit en publieke non profit evolueren gelijk 4.Privatisering financiering via remgelden in gezondheidszorg is nog beperkt (0,53% BBP), en wordt verder geremedieerd door maximumfactuur (0,08% BBP) 5.Eigen bijdrage is evenwel aanzienlijk in residentiële ouderenzorg (0,61% BBP), dit in tegenstelling tot het buitenland: de dagprijs voor de rusthuissector, 1 % van de bevolking, is groter dan alle remgelden in rest van de gezondheidssector 6.Aanvullende private verzekeringen hebben een groeiend marktbereik, maar in volume is hun omvang nog beperkt (0,46% BBP, met inbegrip van aanvullende verzekering kleine risico’s die er uit zullen verdwijnen in 2006)

43 43 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Private-publieke mix 1.Onderscheid te maken tussen financiering en organisatievorm 2.Gezondheidssector sterk privé initiatief van vrije beroepen (33% zelfstandigen) 3.Private non profit en publieke non profit evolueren gelijk 4.Privatisering financiering via remgelden in gezondheidszorg is nog beperkt (0,53% BBP), en wordt verder geremedieerd door maximumfactuur (0,08% BBP) 5.Eigen bijdrage is evenwel aanzienlijk in residentiële ouderenzorg (0,61% BBP), dit in tegenstelling tot het buitenland: de dagprijs voor de rusthuissector, 1 % van de bevolking, is groter dan alle remgelden in rest van de gezondheidssector 6.Aanvullende private verzekeringen hebben een groeiend marktbereik, maar in volume is hun omvang nog beperkt (0,46% BBP, met inbegrip van aanvullende verzekering kleine risico’s die er uit zullen verdwijnen in 2006)

44 44 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Private-publieke mix 1.Onderscheid te maken tussen financiering en organisatievorm 2.Gezondheidssector sterk privé initiatief van vrije beroepen (33% zelfstandigen) 3.Private non profit en publieke non profit evolueren gelijk 4.Privatisering financiering via remgelden in gezondheidszorg is nog beperkt (0,53% BBP), en wordt verder geremedieerd door maximumfactuur (0,08% BBP) 5.Eigen bijdrage is evenwel aanzienlijk in residentiële ouderenzorg (0,61% BBP), dit in tegenstelling tot het buitenland: de dagprijs voor de rusthuissector, 1 % van de bevolking, is groter dan alle remgelden in rest van de gezondheidssector 6.Aanvullende private verzekeringen hebben een groeiend marktbereik, maar in volume is hun omvang nog beperkt (0,46% BBP, met inbegrip van aanvullende verzekering kleine risico’s die er uit zullen verdwijnen in 2006)

45 45 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Vergrijzing en macro-economische betaalbaarheid van de gezondheidszorg en ouderenzorg: de ‘hoorn des overvloeds’?

46 46 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Nood aan een impliciete of expliciete zorgverzekering 1.Vooral in Bismarck-georiënteerde verzorgingsstaten is er een expliciete verzekering voor de langdurige zorg 2.België heeft een gemengd systeem, deels expliciet, deels impliciet, dat evenwel nog onaf is 3.Het RIZIV heeft de jongste tien jaar een groeiend aandeel van de kost voor langdurige zorg opgenomen (+0,30 % BBP); samen met de hulp aan bejaarden (+0,07% BBP), en de maximum-factuur (+ 0,08% BBP) spreken wij van ‘de stille kracht’ van een impliciete zorgverzekering op federaal vlak (samen goed voor ongeveer 0,80% BBP in 2003) 4.Maar ook de Vlaamse Zorgverzekering (ook 0,07% BBP) heeft, met beperkte bijdragen van de burger, toch ook op korte termijn een significant en ruim bereik gerealiseerd (thans personen in Vlaanderen en Brussel) 5.In de Franse Gemeenschap blijft de keuze op federaal vlak gesitueerd

47 47 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Nood aan een impliciete of expliciete zorgverzekering 1.Vooral in Bismarck-georiënteerde verzorgingsstaten is er een expliciete verzekering voor de langdurige zorg 2.België heeft een gemengd systeem, deels expliciet, deels impliciet, dat evenwel nog onaf is 3.Het RIZIV heeft de jongste tien jaar een groeiend aandeel van de kost voor langdurige zorg opgenomen (+0,30 % BBP); samen met de hulp aan bejaarden (+0,07% BBP), en de maximum-factuur (+ 0,08% BBP) spreken wij van ‘de stille kracht’ van een impliciete zorgverzekering op federaal vlak (samen goed voor ongeveer 0,80% BBP in 2003) 4.Maar ook de Vlaamse Zorgverzekering (ook 0,07% BBP) heeft, met beperkte bijdragen van de burger, toch ook op korte termijn een significant en ruim bereik gerealiseerd (thans personen in Vlaanderen en Brussel) 5.In de Franse Gemeenschap blijft de keuze op federaal vlak gesitueerd

48 48 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Nood aan een impliciete of expliciete zorgverzekering 1.Vooral in Bismarck-georiënteerde verzorgingsstaten is er een expliciete verzekering voor de langdurige zorg 2.België heeft een gemengd systeem, deels expliciet, deels impliciet, dat evenwel nog onaf is 3.Het RIZIV heeft de jongste tien jaar een groeiend aandeel van de kost voor langdurige zorg opgenomen (+0,30 % BBP); samen met de hulp aan bejaarden (+0,07% BBP), en de maximum-factuur (+ 0,08% BBP) spreken wij van ‘de stille kracht’ van een impliciete zorgverzekering op federaal vlak (samen goed voor ongeveer 0,80% BBP in 2003) 4.Maar ook de Vlaamse Zorgverzekering (ook 0,07% BBP) heeft, met beperkte bijdragen van de burger, toch ook op korte termijn een significant en ruim bereik gerealiseerd (thans personen in Vlaanderen en Brussel) 5.In de Franse Gemeenschap blijft de keuze op federaal vlak gesitueerd

49 49 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Totale uitgaven aan ouderenzorg van RIZIV en Gemeenschappen, in miljoen euro Miljoen euro Verpleegkundige zorgen in ROB Andere verstrekkingen: RVT Verpleegkundige thuiszorgen Bejaardenzorg Gezinsaangelegenheden VIPA rustoorden Zorgverzekering uitgaven Zorgverzekering fondsvorming Hulp aan bejaarden Miljoen euro Verpleegkundige zorgen in ROB Andere verstrekkingen: RVT Verpleegkundige thuiszorgen Bejaardenzorg Gezinsaangelegenheden VIPA rustoorden Zorgverzekering uitgaven Zorgverzekering fondsvorming Hulp aan bejaarden

50 50 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Totale uitgaven aan ouderenzorg van RIZIV en Vlaamse Gemeenschap aan de Vlaamse Gemeenschap, in miljoen euro Verpleegkundige zorgen in ROB Andere verstrekkingen: RVT Verpleegkundige thuiszorgen Bejaardenzorg Gezinsaangelegenheden VIPA rustoorden Zorgverzekering uitgaven Zorgverzekering fondsvorming Hulp aan bejaarden Miljoen euro

51 51 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Publieke financiering residentiële zorgvoorzieningen, Vlaamse Gemeenschap (prijs in euro per dag) ROBRVT TotaalPVTPersoon mentale handicap euro Zorgverzekering Eigen bijdragen dagprijs RIZIV-forfait

52 52 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Nood aan een impliciete of expliciete zorgverzekering 1.Vooral in Bismarck-georiënteerde verzorgingsstaten is er een expliciete verzekering voor de langdurige zorg 2.België heeft een gemengd systeem, deels expliciet, deels impliciet, dat evenwel nog onaf is 3.Het RIZIV heeft de jongste tien jaar een groeiend aandeel van de kost voor langdurige zorg opgenomen (+0,30 % BBP); samen met de hulp aan bejaarden (+0,07% BBP), en de maximum-factuur (+ 0,08% BBP) spreken wij van ‘de stille kracht’ van een impliciete zorgverzekering op federaal vlak (samen goed voor ongeveer 0,80% BBP in 2003) 4.Maar ook de Vlaamse Zorgverzekering (ook 0,07% BBP) heeft, met beperkte bijdragen van de burger, toch ook op korte termijn een significant en ruim bereik gerealiseerd (thans personen in Vlaanderen en Brussel) 5.In de Franse Gemeenschap blijft de keuze op federaal vlak gesitueerd

53 53 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Cliënten residentiële zorg, thuiszorg en zorgverzekering: het mirakel van de zorgverzekering in Vlaanderen Service flatsROBRVTGezinszorgThuisverpleg.ThuisInst.ThuisInst x O A B C C O Zorgverzekering 2002 Zorgverzekering 2003 deel 65+ deel 65+

54 54 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Nood aan een impliciete of expliciete zorgverzekering 1.Vooral in Bismarck-georiënteerde verzorgingsstaten is er een expliciete verzekering voor de langdurige zorg 2.België heeft een gemengd systeem, deels expliciet, deels impliciet, dat evenwel nog onaf is 3.Het RIZIV heeft de jongste tien jaar een groeiend aandeel van de kost voor langdurige zorg opgenomen (+0,30 % BBP); samen met de hulp aan bejaarden (+0,07% BBP), en de maximum-factuur (+ 0,08% BBP) spreken wij van ‘de stille kracht’ van een impliciete zorgverzekering op federaal vlak (samen goed voor ongeveer 0,80% BBP in 2003) 4.Maar ook de Vlaamse Zorgverzekering (ook 0,07% BBP) heeft, met beperkte bijdragen van de burger, toch ook op korte termijn een significant en ruim bereik gerealiseerd (thans personen in Vlaanderen en Brussel) 5.In de Franse Gemeenschap blijft de keuze op federaal vlak gesitueerd

55 55 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Macro-economische inschatting van de kost 1.Wij brachten de private en publiek uitgaven voor gezondheidszorg in beeld voor België en de Gemeenschappen 2.Totale uitgaven voor zorg voor 2001 (jaar met meest volledige informatie) iets meer dan 9% voor België, bijna 10 % voor de Franstalige Gemeenschap, iets lager dan 9 % voor de Vlaamse Gemeenschap 3.De private uitgaven beginnen te tenderen naar de helft van de publieke uitgaven of 1/3 van de totale uitgaven 4.5,5 % BBP publieke uitgaven voor gezondheid, 1 % voor LTC ouderenzorg en 0,5 voor personen met een handicap 5.Met 1,5% BBP komt publieke uitgaven LTC in buurt betere OESO- landen 6.Zowel totale als publieke uitgaven voor zorg zijn niet exuberant: België situeert zich in de middenmaat

56 56 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Macro-economische inschatting van de kost 1.Wij brachten de private en publiek uitgaven voor gezondheidszorg in beeld voor België en de Gemeenschappen 2.Totale uitgaven voor zorg voor 2001 (jaar met meest volledige informatie) iets meer dan 9% voor België, bijna 10 % voor de Franstalige Gemeenschap, iets lager dan 9 % voor de Vlaamse Gemeenschap 3.De private uitgaven beginnen te tenderen naar de helft van de publieke uitgaven of 1/3 van de totale uitgaven 4.5,5 % BBP publieke uitgaven voor gezondheid, 1 % voor LTC ouderenzorg en 0,5 voor personen met een handicap 5.Met 1,5% BBP komt publieke uitgaven LTC in buurt betere OESO- landen 6.Zowel totale als publieke uitgaven voor zorg zijn niet exuberant: België situeert zich in de middenmaat

57 57 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Publieke en private uitgaven LTC en gezondheidszorg, België en Nederlandstalige/Franse Gemeenschap VlWaBeVlWaBeVlWaBeVlWaBe 0 0,5 1 1,5 2 2,5 3 3,5 4 4,5 5 5,5 6 6,5 7 7,5 8 8,5 9 9,5 10 in % BBP Publieke uitgaven LTC ouderen (instellingen + thuis) Overige gezondheidszorguitgaven LTC gehandicapten Privé-uitgaven LTC ouderen (instellingen + thuis) Overige gezondheidszorg remgelden Extra private uitgaven: out-of-pocket Extra private uitgaven: aanvullende private verzekering

58 58 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Macro-economische inschatting van de kost 1.Wij brachten de private en publiek uitgaven voor gezondheidszorg in beeld voor België en de Gemeenschappen 2.Totale uitgaven voor zorg voor 2001 (jaar met meest volledige informatie) iets meer dan 9% voor België, bijna 10 % voor de Franstalige Gemeenschap, iets lager dan 9 % voor de Vlaamse Gemeenschap 3.De private uitgaven beginnen te tenderen naar de helft van de publieke uitgaven of 1/3 van de totale uitgaven 4.5,5 % BBP publieke uitgaven voor gezondheid, 1 % voor LTC ouderenzorg en 0,5 voor personen met een handicap 5.Met 1,5% BBP komt publieke uitgaven LTC in buurt betere OESO- landen 6.Zowel totale als publieke uitgaven voor zorg zijn niet exuberant: België situeert zich in de middenmaat

59 59 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Macro-economische inschatting van de kost 1.Wij brachten de private en publiek uitgaven voor gezondheidszorg in beeld voor België en de Gemeenschappen 2.Totale uitgaven voor zorg voor 2001 (jaar met meest volledige informatie) iets meer dan 9% voor België, bijna 10 % voor de Franstalige Gemeenschap, iets lager dan 9 % voor de Vlaamse Gemeenschap 3.De private uitgaven beginnen te tenderen naar de helft van de publieke uitgaven of 1/3 van de totale uitgaven 4.5,5 % BBP publieke uitgaven voor gezondheid, 1 % voor LTC ouderenzorg en 0,5 voor personen met een handicap 5.Met 1,5% BBP komt publieke uitgaven LTC in buurt betere OESO- landen 6.Zowel totale als publieke uitgaven voor zorg zijn niet exuberant: België situeert zich in de middenmaat

60 60 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Macro-economische inschatting van de kost 1.Wij brachten de private en publiek uitgaven voor gezondheidszorg in beeld voor België en de Gemeenschappen 2.Totale uitgaven voor zorg voor 2001 (jaar met meest volledige informatie) iets meer dan 9% voor België, bijna 10 % voor de Franstalige Gemeenschap, iets lager dan 9 % voor de Vlaamse Gemeenschap 3.De private uitgaven beginnen te tenderen naar de helft van de publieke uitgaven of 1/3 van de totale uitgaven 4.5,5 % BBP publieke uitgaven voor gezondheid, 1 % voor LTC ouderenzorg en 0,5 voor personen met een handicap 5.Met 1,5% BBP komt publieke uitgaven LTC in buurt betere OESO- landen 6.Zowel totale als publieke uitgaven voor zorg zijn niet exuberant: België situeert zich in de middenmaat

61 61 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Relatief belang chronische zorg (LTC) institutionele ouderenzorg (thuiszorg), zorg voor personen met een handicap, en gezondheidszorg, als % van totale zorguitgaven (met inbegrip van personen met een handicap), raming, 2002, in vergelijking met sommige OESO-landen Vlaamse Gem.Franse Gem.België % van BBP LTC als % BBP voor instellingen LTC als % BBP thuis LTC als % BBP personen met een handicap Gezondheidszorg als % van BBP 0,37 0,39 Andere OESO-landen 2,5% voor Noorwegen; van 1,4% tot 1,5% Canada, Luxemburg, Nederland 4,72 0,39 0,38 0,28 0,35 0,32 0,36 5,53 5,

62 62 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Publieke uitgaven LTC instellingen en thuiszorg als % BBP BelgiëVlaamse GemeenschapFranse Gemeenschap 0 0,5 1 1,5 2 2,5 3 % van BBP LTC instellingen LTC thuis LTC gehandicapten

63 63 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Publieke en private uitgaven LTC als % van BBP, 2000 BelgiëVlaamse GemeenschapFranse Gemeenschap 0 0,5 1 1,5 2 2,5 3 3,5 % van BBP Publieke uitgaven LTC Private uitgaven LTC

64 64 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Macro-economische inschatting van de kost 1.Wij brachten de private en publiek uitgaven voor gezondheidszorg in beeld voor België en de Gemeenschappen 2.Totale uitgaven voor zorg voor 2001 (jaar met meest volledige informatie) iets meer dan 9% voor België, bijna 10 % voor de Franstalige Gemeenschap, iets lager dan 9 % voor de Vlaamse Gemeenschap 3.De private uitgaven beginnen te tenderen naar de helft van de publieke uitgaven of 1/3 van de totale uitgaven 4.5,5 % BBP publieke uitgaven voor gezondheid, 1 % voor LTC ouderenzorg en 0,5 voor personen met een handicap 5.Met 1,5% BBP komt publieke uitgaven LTC in buurt betere OESO- landen 6.Zowel totale als publieke uitgaven voor zorg zijn niet exuberant: België situeert zich in de middenmaat

65 65 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Totale uitgaven gezondheidszorg, % van BBP, 2002 DFELPSBNLDKIAUKEIRLFINLHUCZPLSKUSCHISCAAUNONZJPTRMXKR % BBP

66 66 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Publieke uitgaven gezondheidszorg, % van BBP, 2002 DSFDKBPIUKIRLNLFINEALELCZHUSKPLISNOCANZUSCHJPAUTRKRMX % BBP

67 67 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Decompositie zorgkost en toekomstverkenning 1.Profiel kosten gezondheidszorg en ouderenzorg is bepaald door leeftijd, dus vergrijzing: kosten jarigen 10 tot 20-voud kosten jongere groepen 2.Niveau en evolutie van de zorgkost is maar beperkt beïnvloed door vergrijzing: het is het resultaat van economische, (zorg-)technische en maatschappelijke vooruitgang 3.Aandeel in gezondheidszorguitgaven voor 65+er evolueerde van 35% in jaren ’80 naar 65% in Maar is geen redenen voor intergenerationele conflicten: komende 50 jaar zullen drie opeenvolgende generaties genieten van het stelsel 5.De zorgsector zal een steeds groter beslag leggen op onze welvaart 6.Vooruitberekeningen Commissie Vergrijzing schatten kost laag in (impact vergrijzing en trendvolgerschap reëel BBP), maar kan toch realistisch zijn omdat er tal van scenario’s denkbaar zijn die lager uitkomen 7.Verder extrapolatie van hun hypothesen laten totale zorguitgaven als % van BBP tegen 2050 groeien tot 20 % BBP, de publieke uitgaven zouden 13% BBP bereiken

68 68 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Absoluut aantal 65+-ers Aantal ouderen (x 1 000) Aantal jarigen Aantal jarigen Aantal 85+-ers

69 69 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 ZIV-uitgaven per capita per leeftijdsgroep in euro, per geslacht, Leeftijd x (in euro) Man Vrouw Totaal

70 70 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Decompositie zorgkost en toekomstverkenning 1.Profiel kosten gezondheidszorg en ouderenzorg is bepaald door leeftijd, dus vergrijzing: kosten jarigen 10 tot 20-voud kosten jongere groepen 2.Niveau en evolutie van de zorgkost is maar beperkt beïnvloed door vergrijzing: het is het resultaat van economische, (zorg-)technische en maatschappelijke vooruitgang 3.Aandeel in gezondheidszorguitgaven voor 65+er evolueerde van 35% in jaren ’80 naar 65% in Maar is geen redenen voor intergenerationele conflicten: komende 50 jaar zullen drie opeenvolgende generaties genieten van het stelsel 5.De zorgsector zal een steeds groter beslag leggen op onze welvaart 6.Vooruitberekeningen Commissie Vergrijzing schatten kost laag in (impact vergrijzing en trendvolgerschap reëel BBP), maar kan toch realistisch zijn omdat er tal van scenario’s denkbaar zijn die lager uitkomen 7.Verder extrapolatie van hun hypothesen laten totale zorguitgaven als % van BBP tegen 2050 groeien tot 20 % BBP, de publieke uitgaven zouden 13% BBP bereiken

71 71 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Decompositie zorgkost en toekomstverkenning 1.Profiel kosten gezondheidszorg en ouderenzorg is bepaald door leeftijd, dus vergrijzing: kosten jarigen 10 tot 20-voud kosten jongere groepen 2.Niveau en evolutie van de zorgkost is maar beperkt beïnvloed door vergrijzing: het is het resultaat van economische, (zorg-)technische en maatschappelijke vooruitgang 3.Aandeel in gezondheidszorguitgaven voor 65+er evolueerde van 35% in jaren ’80 naar 65% in Maar is geen redenen voor intergenerationele conflicten: komende 50 jaar zullen drie opeenvolgende generaties genieten van het stelsel 5.De zorgsector zal een steeds groter beslag leggen op onze welvaart 6.Vooruitberekeningen Commissie Vergrijzing schatten kost laag in (impact vergrijzing en trendvolgerschap reëel BBP), maar kan toch realistisch zijn omdat er tal van scenario’s denkbaar zijn die lager uitkomen 7.Verder extrapolatie van hun hypothesen laten totale zorguitgaven als % van BBP tegen 2050 groeien tot 20 % BBP, de publieke uitgaven zouden 13% BBP bereiken

72 72 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Decompositie zorgkost en toekomstverkenning 1.Profiel kosten gezondheidszorg en ouderenzorg is bepaald door leeftijd, dus vergrijzing: kosten jarigen 10 tot 20-voud kosten jongere groepen 2.Niveau en evolutie van de zorgkost is maar beperkt beïnvloed door vergrijzing: het is het resultaat van economische, (zorg-)technische en maatschappelijke vooruitgang 3.Aandeel in gezondheidszorguitgaven voor 65+er evolueerde van 35% in jaren ’80 naar 65% in Maar is geen redenen voor intergenerationele conflicten: komende 50 jaar zullen drie opeenvolgende generaties genieten van het stelsel 5.De zorgsector zal een steeds groter beslag leggen op onze welvaart 6.Vooruitberekeningen Commissie Vergrijzing schatten kost laag in (impact vergrijzing en trendvolgerschap reëel BBP), maar kan toch realistisch zijn omdat er tal van scenario’s denkbaar zijn die lager uitkomen 7.Verder extrapolatie van hun hypothesen laten totale zorguitgaven als % van BBP tegen 2050 groeien tot 20 % BBP, de publieke uitgaven zouden 13% BBP bereiken

73 73 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Totale ZIV-uitgaven per leeftijdsgroep in euro, België, : drie generaties verzorgd Leeftijd Miljoen euro front end baby- boomers latere baby- boomers echo-baby- boomers

74 74 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Totale ZIV-uitgaven per leeftijdsgroep in euro, België, : drie generaties verzorgd Leeftijd Miljoen euro front end baby- boomers latere baby- boomers echo-baby- boomers

75 75 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Totale ZIV-uitgaven per leeftijdsgroep in euro, België, : drie generaties verzorgd Leeftijd Miljoen euro front end baby- boomers latere baby- boomers echo-baby- boomers

76 76 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Decompositie zorgkost en toekomstverkenning 1.Profiel kosten gezondheidszorg en ouderenzorg is bepaald door leeftijd, dus vergrijzing: kosten jarigen 10 tot 20-voud kosten jongere groepen 2.Niveau en evolutie van de zorgkost is maar beperkt beïnvloed door vergrijzing: het is het resultaat van economische, (zorg-)technische en maatschappelijke vooruitgang 3.Aandeel in gezondheidszorguitgaven voor 65+er evolueerde van 35% in jaren ’80 naar 65% in Maar is geen redenen voor intergenerationele conflicten: komende 50 jaar zullen drie opeenvolgende generaties genieten van het stelsel 5.De zorgsector zal een steeds groter beslag leggen op onze welvaart 6.Vooruitberekeningen Commissie Vergrijzing schatten kost laag in (impact vergrijzing en trendvolgerschap reëel BBP), maar kan toch realistisch zijn omdat er tal van scenario’s denkbaar zijn die lager uitkomen 7.Verder extrapolatie van hun hypothesen laten totale zorguitgaven als % van BBP tegen 2050 groeien tot 20 % BBP, de publieke uitgaven zouden 13% BBP bereiken

77 77 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Decompositie zorgkost en toekomstverkenning 1.Profiel kosten gezondheidszorg en ouderenzorg is bepaald door leeftijd, dus vergrijzing: kosten jarigen 10 tot 20-voud kosten jongere groepen 2.Niveau en evolutie van de zorgkost is maar beperkt beïnvloed door vergrijzing: het is het resultaat van economische, (zorg-)technische en maatschappelijke vooruitgang 3.Aandeel in gezondheidszorguitgaven voor 65+er evolueerde van 35% in jaren ’80 naar 65% in Maar is geen redenen voor intergenerationele conflicten: komende 50 jaar zullen drie opeenvolgende generaties genieten van het stelsel 5.De zorgsector zal een steeds groter beslag leggen op onze welvaart 6.Vooruitberekeningen Commissie Vergrijzing schatten kost laag in (impact vergrijzing en trendvolgerschap reëel BBP), maar kan toch realistisch zijn omdat er tal van scenario’s denkbaar zijn die lager uitkomen 7.Verder extrapolatie van hun hypothesen laten totale zorguitgaven als % van BBP tegen 2050 groeien tot 20 % BBP, de publieke uitgaven zouden 13% BBP bereiken

78 78 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Decompositie zorgkost en toekomstverkenning 1.Profiel kosten gezondheidszorg en ouderenzorg is bepaald door leeftijd, dus vergrijzing: kosten jarigen 10 tot 20-voud kosten jongere groepen 2.Niveau en evolutie van de zorgkost is maar beperkt beïnvloed door vergrijzing: het is het resultaat van economische, (zorg-)technische en maatschappelijke vooruitgang 3.Aandeel in gezondheidszorguitgaven voor 65+er evolueerde van 35% in jaren ’80 naar 65% in Maar is geen redenen voor intergenerationele conflicten: komende 50 jaar zullen drie opeenvolgende generaties genieten van het stelsel 5.De zorgsector zal een steeds groter beslag leggen op onze welvaart 6.Vooruitberekeningen Commissie Vergrijzing schatten kost laag in (impact vergrijzing en trendvolgerschap reëel BBP), maar kan toch realistisch zijn omdat er tal van scenario’s denkbaar zijn die lager uitkomen 7.Verder extrapolatie van hun hypothesen laten totale zorguitgaven als % van BBP tegen 2050 groeien tot 20 % BBP, de publieke uitgaven zouden 13% BBP bereiken

79 79 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Projectie publieke bestedingen zorg in België, als % BBP % BBP Aandeel totale bestedingen/capita in totaal BBP/capita Aandeel overheidsbesteding verstrekkingen/capita in totaal BBP/capita Aandeel bestedingen/capita in totaal BBP/capita door demografie en trend Aandeel bestedingen/capita in totaal BBP/capita door demografie Aandeel bestedingen/capita in totaal BBP/capita door trend BBP/capita en demografie

80 80 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Projectie publieke en totale bestedingen België, als % BBP % BBP Aandeel totale bestedingen/capita in totaal BBP/capita Aandeel overheidsbesteding verstrekkingen/capita in totaal BBP/capita Aandeel bestedingen/capita in totaal BBP/capita door demografie en trend Aandeel bestedingen/capita in totaal BBP/capita door demografie Aandeel bestedingen/capita in totaal BBP/capita door trend BBP/capita en demografie Aandeel bestedingen/capita in totaal BBP/capita door demografie en trend , verhoogd met factor 1,46

81 81 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Decompositie zorgkost en toekomstverkenning (vervolg) 8.Dit zou een verviervoudiging in reële termen impliceren (totale uitgaven: van 2800 naar euro per capita per jaar, publieke uitgaven van 1900 naar 8000) 9.Maar er blijft een ‘hoorn des overvloeds’ over: de rest van het besteedbaar inkomen zou stijgen van naar euro 10.De impact van de vergrijzing verschilt tussen de gemeenschappen, maar de kosten vertrekken van een hoger niveau als % van het BBP in de Franse Gemeenschap, en blijven hoger met gelijke economische ontwikkeling

82 82 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 ‘De hoorn des overvloeds’ : evolutie BBP/capita en totale bestedingen en Overheidsbesteding/capita in euro , België In euro (constante prijzen 2004) BBP/capita Overheidsbesteding verstrekkingen/capita Totale bestedingen/capita Evolutie ZIV-uitgaven/capita demografie Evolutie ZIV-uitgaven/capita demografie + trend Evolutie ZIV-uitgaven/capita trend volgend van BBP/capita Evolutie ZIV-uitgaven/capita demografie + trend, verhoogd met factor 1,46

83 83 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Decompositie zorgkost en toekomstverkenning (vervolg) 8.Dit zou een verviervoudiging in reële termen impliceren (totale uitgaven: van 2800 naar euro per capita per jaar, publieke uitgaven van 1900 naar 8000) 9.Maar er blijft een ‘hoorn des overvloeds’ over: de rest van het besteedbaar inkomen zou stijgen van naar euro 10.De impact van de vergrijzing verschilt tussen de gemeenschappen, maar de kosten vertrekken van een hoger niveau als % van het BBP in de Franse Gemeenschap, en blijven hoger met gelijke economische ontwikkeling

84 84 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Publieke uitgaven zorg in Franstalige Gemeenschap, als % BBP % BBP Aandeel bestedingen in totaal BBP door demografie en trend Aandeel bestedingen in totaal BBP door demografie Aandeel bestedingen in totaal BBP door trend BBP/capita en demografie

85 85 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Publieke uitgaven zorg in Vlaamse Gemeenschap, als % BBP % BBP Aandeel bestedingen in totaal BBP door demografie en trend Aandeel bestedingen in totaal BBP door demografie Aandeel bestedingen in totaal BBP door trend BBP/capita en demografie

86 86 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Evolutie ZIV-uitgaven door groei bevolking en door vergrijzing, totale bevolking, Franse Gemeenschap, , in index Evolutie ZIV-uitgaven en evolutie bevolking (1999=100) Totale groei uitgaven Groei uitgaven door vergrijzing Groei bevolking

87 87 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006 Evolutie ZIV-uitgaven door groei bevolking en door vergrijzing, totale bevolking, Vlaamse Gemeenschap, , in index Evolutie ZIV-uitgaven en evolutie bevolking (1999=100) Totale groei uitgaven Groei uitgaven door vergrijzing Groei bevolking

88 88 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari De discussie in het buitenland 1.Nederland, Frankrijk, Duitsland en het VK 2.Enkele conclusies uit discussie in OESO: grote publieke verantwoordelijkheid maar ook mogelijkheden van selectiviteit en eigen bijdragen naar draagkracht, integratie van zorg of minstens meer coördinatie op beleidsvlak:; België heeft reeds een aanzienlijk deel van de kost in de ziekteverzekering geïntegreerd wat evenwel geen garantie is voor coördinatie op het terrein 3.EU: spreekt niet over basiszorg maar van toegankelijke, kwaliteitsvolle, financieel duurzame zorg en lanceert debat over bijdrage van gezondheidsbeleid in de maatschappelijke vooruitgang, economische groei en kostenpreventie 4.Er is een opmerkelijke continuïteit tussen huidige instituties en toekomstverkenningen: opmerkelijke scheiding tussen analyses van gezondheidszorg en langdurige zorg 5.Opmerkelijke voorbeelden van gerealiseerde (Duitsland) en denkbare (Verenigd Koninkrijk) kostenbesparingen worden aangehaald: voordelen van technologische vooruitgang, verhoogde efficiëntie, preventie via verbeterde ‘life style’

89 89 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari De discussie in het buitenland 1.Nederland, Frankrijk, Duitsland en het VK 2.Enkele conclusies uit discussie in OESO: grote publieke verantwoordelijkheid maar ook mogelijkheden van selectiviteit en eigen bijdragen naar draagkracht, integratie van zorg of minstens meer coördinatie op beleidsvlak:; België heeft reeds een aanzienlijk deel van de kost in de ziekteverzekering geïntegreerd wat evenwel geen garantie is voor coördinatie op het terrein 3.EU: spreekt niet over basiszorg maar van toegankelijke, kwaliteitsvolle, financieel duurzame zorg en lanceert debat over bijdrage van gezondheidsbeleid in de maatschappelijke vooruitgang, economische groei en kostenpreventie 4.Er is een opmerkelijke continuïteit tussen huidige instituties en toekomstverkenningen: opmerkelijke scheiding tussen analyses van gezondheidszorg en langdurige zorg 5.Opmerkelijke voorbeelden van gerealiseerde (Duitsland) en denkbare (Verenigd Koninkrijk) kostenbesparingen worden aangehaald: voordelen van technologische vooruitgang, verhoogde efficiëntie, preventie via verbeterde ‘life style’

90 90 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari De discussie in het buitenland 1.Nederland, Frankrijk, Duitsland en het VK 2.Enkele conclusies uit discussie in OESO: grote publieke verantwoordelijkheid maar ook mogelijkheden van selectiviteit en eigen bijdragen naar draagkracht, integratie van zorg of minstens meer coördinatie op beleidsvlak:; België heeft reeds een aanzienlijk deel van de kost in de ziekteverzekering geïntegreerd wat evenwel geen garantie is voor coördinatie op het terrein 3.EU: spreekt niet over basiszorg maar van toegankelijke, kwaliteitsvolle, financieel duurzame zorg en lanceert debat over bijdrage van gezondheidsbeleid in de maatschappelijke vooruitgang, economische groei en kostenpreventie 4.Er is een opmerkelijke continuïteit tussen huidige instituties en toekomstverkenningen: opmerkelijke scheiding tussen analyses van gezondheidszorg en langdurige zorg 5.Opmerkelijke voorbeelden van gerealiseerde (Duitsland) en denkbare (Verenigd Koninkrijk) kostenbesparingen worden aangehaald: voordelen van technologische vooruitgang, verhoogde efficiëntie, preventie via verbeterde ‘life style’

91 91 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari De discussie in het buitenland 1.Nederland, Frankrijk, Duitsland en het VK 2.Enkele conclusies uit discussie in OESO: grote publieke verantwoordelijkheid maar ook mogelijkheden van selectiviteit en eigen bijdragen naar draagkracht, integratie van zorg of minstens meer coördinatie op beleidsvlak:; België heeft reeds een aanzienlijk deel van de kost in de ziekteverzekering geïntegreerd wat evenwel geen garantie is voor coördinatie op het terrein 3.EU: spreekt niet over basiszorg maar van toegankelijke, kwaliteitsvolle, financieel duurzame zorg en lanceert debat over bijdrage van gezondheidsbeleid in de maatschappelijke vooruitgang, economische groei en kostenpreventie 4.Er is een opmerkelijke continuïteit tussen huidige instituties en toekomstverkenningen: opmerkelijke scheiding tussen analyses van gezondheidszorg en langdurige zorg 5.Opmerkelijke voorbeelden van gerealiseerde (Duitsland) en denkbare (Verenigd Koninkrijk) kostenbesparingen worden aangehaald: voordelen van technologische vooruitgang, verhoogde efficiëntie, preventie via verbeterde ‘life style’

92 92 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari De discussie in het buitenland 1.Nederland, Frankrijk, Duitsland en het VK 2.Enkele conclusies uit discussie in OESO: grote publieke verantwoordelijkheid maar ook mogelijkheden van selectiviteit en eigen bijdragen naar draagkracht, integratie van zorg of minstens meer coördinatie op beleidsvlak:; België heeft reeds een aanzienlijk deel van de kost in de ziekteverzekering geïntegreerd wat evenwel geen garantie is voor coördinatie op het terrein 3.EU: spreekt niet over basiszorg maar van toegankelijke, kwaliteitsvolle, financieel duurzame zorg en lanceert debat over bijdrage van gezondheidsbeleid in de maatschappelijke vooruitgang, economische groei en kostenpreventie 4.Er is een opmerkelijke continuïteit tussen huidige instituties en toekomstverkenningen: opmerkelijke scheiding tussen analyses van gezondheidszorg en langdurige zorg 5.Opmerkelijke voorbeelden van gerealiseerde (Duitsland) en denkbare (Verenigd Koninkrijk) kostenbesparingen worden aangehaald: voordelen van technologische vooruitgang, verhoogde efficiëntie, preventie via verbeterde ‘life style’

93 93 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari De discussie in het buitenland (vervolg) 6.In tal van buitenlandse scenario’s is voor de toekomst de verhoogde kost van de vergrijzing via langdurige zorg redelijk beperkt ingeschat, en kan nog verder beperkt worden 7.Maar vooruitgang in de zorg is slechts mogelijk, soms na crisis of een langdurig debat, indien er meer middelen beschikbaar worden gesteld, en vooreerst geïnd.

94 94 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari De discussie in het buitenland (vervolg) 6.In tal van buitenlandse scenario’s is voor de toekomst de verhoogde kost van de vergrijzing via langdurige zorg redelijk beperkt ingeschat, en kan nog verder beperkt worden 7.Maar vooruitgang in de zorg is slechts mogelijk, soms na crisis of een langdurig debat, indien er meer middelen beschikbaar worden gesteld, en vooreerst geïnd.

95 95 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Conclusies voor het beleid 1.Investeren in geriatrie thuis en in instellingen 2.Investeren in preventie en leefstijl 3.Investeren in infrastructuur : éénpersoonsserviceflats 4.Upgraden van de zorg van ROB naar RVT 5.Investeren in kwaliteit van de zorg beste preventie tegen vermarkting 6.Verhogen van de LTC uitgaven 7.Investeren in de thuiszorg 8.Investeren in onderwijs voor de zorg

96 96 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Conclusies voor het beleid 1.Investeren in geriatrie thuis en in instellingen 2.Investeren in preventie en leefstijl 3.Investeren in infrastructuur : éénpersoonsserviceflats 4.Upgraden van de zorg van ROB naar RVT 5.Investeren in kwaliteit van de zorg beste preventie tegen vermarkting 6.Verhogen van de LTC uitgaven 7.Investeren in de thuiszorg 8.Investeren in onderwijs voor de zorg

97 97 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Conclusies voor het beleid 1.Investeren in geriatrie thuis en in instellingen 2.Investeren in preventie en leefstijl 3.Investeren in infrastructuur : éénpersoonsserviceflats 4.Upgraden van de zorg van ROB naar RVT 5.Investeren in kwaliteit van de zorg beste preventie tegen vermarkting 6.Verhogen van de LTC uitgaven 7.Investeren in de thuiszorg 8.Investeren in onderwijs voor de zorg

98 98 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Conclusies voor het beleid 1.Investeren in geriatrie thuis en in instellingen 2.Investeren in preventie en leefstijl 3.Investeren in infrastructuur : éénpersoonsserviceflats 4.Upgraden van de zorg van ROB naar RVT 5.Investeren in kwaliteit van de zorg beste preventie tegen vermarkting 6.Verhogen van de LTC uitgaven 7.Investeren in de thuiszorg 8.Investeren in onderwijs voor de zorg

99 99 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Conclusies voor het beleid 1.Investeren in geriatrie thuis en in instellingen 2.Investeren in preventie en leefstijl 3.Investeren in infrastructuur : éénpersoonsserviceflats 4.Upgraden van de zorg van ROB naar RVT 5.Investeren in kwaliteit van de zorg beste preventie tegen vermarkting 6.Verhogen van de LTC uitgaven 7.Investeren in de thuiszorg 8.Investeren in onderwijs voor de zorg

100 100 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Conclusies voor het beleid 1.Investeren in geriatrie thuis en in instellingen 2.Investeren in preventie en leefstijl 3.Investeren in infrastructuur : éénpersoonsserviceflats 4.Upgraden van de zorg van ROB naar RVT 5.Investeren in kwaliteit van de zorg beste preventie tegen vermarkting 6.Verhogen van de LTC uitgaven 7.Investeren in de thuiszorg 8.Investeren in onderwijs voor de zorg

101 101 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Conclusies voor het beleid 1.Investeren in geriatrie thuis en in instellingen 2.Investeren in preventie en leefstijl 3.Investeren in infrastructuur : éénpersoonsserviceflats 4.Upgraden van de zorg van ROB naar RVT 5.Investeren in kwaliteit van de zorg beste preventie tegen vermarkting 6.Verhogen van de LTC uitgaven 7.Investeren in de thuiszorg 8.Investeren in onderwijs voor de zorg

102 102 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari Conclusies voor het beleid 1.Investeren in geriatrie thuis en in instellingen 2.Investeren in preventie en leefstijl 3.Investeren in infrastructuur : éénpersoonsserviceflats 4.Upgraden van de zorg van ROB naar RVT 5.Investeren in kwaliteit van de zorg beste preventie tegen vermarkting 6.Verhogen van de LTC uitgaven 7.Investeren in de thuiszorg 8.Investeren in onderwijs voor de zorg

103 103 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Actueel Denken en Leven Antwerpen 23 januari 2006


Download ppt "1 Hoger Instituut voor de Arbeid, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. J. Pacolet, G. Cattaert, V. Coudron, A. Peetermans Vergrijzing, gezondheidszorg."

Verwante presentaties


Ads door Google