De presentatie wordt gedownload. Even geduld aub

De presentatie wordt gedownload. Even geduld aub

Quality of CareResearch Programme > Genetische screening Lidewij Henneman Afdeling Klinische genetica, sectie community genetics Afdeling Sociale geneeskunde.

Verwante presentaties


Presentatie over: "Quality of CareResearch Programme > Genetische screening Lidewij Henneman Afdeling Klinische genetica, sectie community genetics Afdeling Sociale geneeskunde."— Transcript van de presentatie:

1 Quality of CareResearch Programme > Genetische screening Lidewij Henneman Afdeling Klinische genetica, sectie community genetics Afdeling Sociale geneeskunde Dr. Lidewij Henneman De zin en onzin van genetische screening NIBI – 13 januari 2012

2 Overzicht •Screening: definitie en criteria •Eigenschappen van een screenende test •Oefening

3 Screeningsprogramma’s in Nederland Bevolkingsonderzoek •baarmoederhalskanker •borstkanker •familiare hypercholesterolemie •prenatale screening (infectieziekten, aangeboren afwijkingen) •neonatale screening (hielprik en gehoorscreening)

4 Aanbod verschuift… •Publieke naar private sector (commercieel) •Collectieve naar individuele screening (huisarts, bedrijfsarts)

5 Definitie screening (hand-out) Medisch onderzoek bij mensen die geen gezondheidsklachten hebben, gericht op het vinden van ziekte, een erfelijke aanleg voor ziekte, of risicofactoren die de kans op ziekte vergroten (Gezondheidsraad, 2008) ‘Systematisch aanbod’ ontbreekt in huidige definitie => Verschuiving naar zelftests

6 Genetische screening? Bevolkingsonderzoek •baarmoederhalskanker •borstkanker •familiare hypercholesterolemie •prenatale screening (infectieziekten, aangeboren afwijkingen) •neonatale screening (hielprik en gehoorscreening)

7 Genetische screening? Bevolkingsonderzoek •baarmoederhalskanker •borstkanker •familiare hypercholesterolemie •prenatale screening (infectieziekten, aangeboren afwijkingen) •neonatale screening (hielprik en gehoorscreening)

8 Personen zonder klachten of symptomen Vaak aangedane of bezorgde personen (bv. familielid aangedaan) Bijv. hielprik pasgeborenenBijv. veelvuldig borstkanker in de familie Kan snel worden toegepast/ zou goedkoop moeten zijn Kan veel tijd/moeite/geld kosten Ongevraagd aanbodTest op verzoek Uitslag soms voorlopigUitslag meestal definitief (deel van) bevolkingGericht op individu Screenende test Diagnostische test Diagnostiek vs. screening

9 Screeningsaanbod? •Wanneer screening aanbieden? Wat zijn vereisten of voorwaarden?

10 Uitgangpunten (criteria) screening Wilson en Jungner (1968) •Belangrijk gezondheidsprobleem •Nut, zinvolle handelingsopties •Betrouwbare, valide aanvaardbare test/methode •Respect voor autonomie •Doelmatig gebruik van middelen In sommige gevallen vergunning nodig (wet WBO) - ioniserende straling, kanker, onbehandelbare aandoeningen

11 Analyse van: 1. Genotype (DNA, RNA, gen, chromosoom) 2. Metabolieten (eiwitten, enzymen, etc.) 3. Fenotype (uiterlijke kenmerken, eigenschappen) Genetische screening – soorten tests

12 GENETISCHE SCREENING wat is een genetische test? 3.Fenotype Fenotype: nekplooi

13 •Verdikte nekplooi kan wijzen op Down syndroom (verhoogd risico) •Nekplooimeting is genetische screenende test Systematisch aanbieden van nekplooi meting aan alle zwangeren is genetische screening Vervolgens bevestiging (diagnostisch)

14 GENETISCHE SCREENING wat is een genetische test? Karyotypering d.m.v. vruchtwaterpunctie: diagnostische test

15 Doel screening 1) Preventie en behandeling (gezondheidswinst) •Vroege opsporing, behandeling starten voor aanvang symptomen •Risico reductie 2) Reproductieve keuzes, zoals •Niet (opnieuw) zwanger worden •Prenatale diagnostiek en selectieve abortus •Embryoselectie

16 Voorbeeld gezondheidswinst (I) •Hielprik; standaard bij alle (99,9%) pasgeborenen Wijkverpleegkundige komt thuis langs om bloed af te nemen binnen 72 uur Samen met gehoorscreening

17 Hielprikkaartje

18 PKU, vanaf autosomaal recessief - fenylalanine wordt niet omgezet - zonder behandeling ernstige verstandelijke handicap - behandeling: fenylalanine-arm dieet - 1 op pasgeborenen; per jaar Neonatale screening in 2007 Begon met 3 ziekten: • Phenylketonurie • Congenitale hypothyreoidie • Adrenogenitaal syndroom Medicatie of dieet om retardatie of plotse dood te voorkomen

19 Begon met 3 ziekten: • Phenylketonurie • Congenitale hypothyreoidie • Adrenogenitaal syndroom Medicatie of dieet om retardatie of plotse dood te voorkomen •Biotinidase deficiency •Galactosemia •Glutaric aciduria type I •HMG-CoA-lyase deficiency •Holocarboxylase synthase deficiency •Homocystinuria •Isovaleric acidemia •Long-chain hydroxyacyl CoA dehydrogenase deficiency •Maple syrup urine disease •MCAD deficiency •3-methylcrotonyl-CoA carboxylase deficiency •Tyrosinemia type I •Very-long-chain acylCoA dehydrogenase deficiency •Sikkelcelziekte •Cystic fibrosis Sinds mei 2011 Neonatale screening in 2007

20 •Test op 18 zeldzame aandoeningen •Daardoor ~250 patienten vroegtijdig gediagnosticeerd (van pasgeborenen) •Meeste aandoeningen autosomaal recessief erfelijk •Criterium: behandelbaarheid (onherstelbare schade kan voorkomen worden door tijdige behandeling)

21 Waarom meer ziekten? •Meer behandeling mogelijk –Vroege opsporing, minder gezondheidsschade •Meer testen beschikbaar (high throughput) –MS/MS •Meer te verwachten: (hoe) verder gaan?

22 Ook uitbreiden met niet-behandelbare aandoeningen? Bijvoorbeeld: ouders van een kind met Duchenne (niet te genezen spierziekte) kunnen dan afzien van verdere kinderen, vroeg anticiperen op symptomen Discussie in de klas (?)

23 Predispositie (aanleg) voor behandelbare ziekte: –Bijv. dragerschap van familiaire hypercholesterolemie (1 op 500, mutatie LDL receptor gen) –Handelingsopties •Medicijnen •Leefstijl (voeding, roken) Voorbeeld gezondheidswinst (II) Opsporing binnen families 50% risico eerstegraads verwanten (www.STOEH.nl)

24 Discussie in de klas (?) Zal kennis van genetische aanleg leiden tot genetisch determinisme (fatalisme)? ‘Zit in mijn genen, kan er toch niks aan doen’

25 gezond patiënt gezonde drager gezonde drager Dragerschapscreening; als beide partners drager zijn, is kans aangedaan kind 1 op 4 (AR) Handelingsopties voor de zwangerschap (reproductieve keuzes) Voorbeeld reproductieve keuze NU: niet in Nederland, alleen als ziekte in familie voorkomt Bijv. Taaislijmziekte, sikkelcelziekte, thalassemie

26 Wel online aanbod CF carrier test (www.vumc.nl/CFtest)

27

28

29 Nadelen: •Onnodige ongerustheid (vals positief) •Valse geruststelling (vals negatief) •Uitsluiting werk, verzekering •Geen test: schuldgevoelens, spijt Nadelen screening

30 Voordelen Nadelen Wel of geen screening?

31 Overzicht •Screening: definitie en criteria •Eigenschappen van een screenende test •Oefening

32 Hoe bepaal je de kwaliteit? •Sensitiviteit: Kans dat een ziek persoon terecht een ongunstige testuitslag krijgt. •Specificiteit: Kans dat een gezond persoon terecht een gunstige testuitslag krijgt. •Positief voorspellende waarde: Kans dat, bij ongunstige testuitslag, je echt de ziekte hebt. Screening: testeigenschappen

33 Ziekte Testuitslag AanwezigAfwezig Afwijkend= Positief= Ongunstig AB Normaal= Negatief= Gunstig CD De letters A, B, C, D staan voor aantallen personen

34 Ziekte Testuitslag AanwezigAfwezig Afwijkend= Positief= Ongunstig AB Normaal= Negatief= Gunstig CD A: Deze mensen zijn terecht positief: Ziek èn afwijkende testuitslag

35 Ziekte Testuitslag AanwezigAfwezig Afwijkend= Positief= Ongunstig AB Normaal= Negatief= Gunstig CD D: Deze mensen zijn terecht negatief: niet ziek en geen afwijkende testuitslag

36 Ziekte Testuitslag AanwezigAfwezig Afwijkend= Positief= Ongunstig AB Normaal= Negatief= Gunstig CD Fout positief? Fout negatief?B en C

37 Ziekte Testuitslag AanwezigAfwezig Afwijkend= Positief= Ongunstig AB Normaal= Negatief= Gunstig CD Resultaat klopt bij A en D daar wil je graag zoveel mogelijk uitslagen/mensen!

38 Ziekte Testuitslag AanwezigAfwezigTotaal Afwijkend= Positief= Ongunstig ABA+B (test positief) Normaal= Negatief= Gunstig CDC+D (test negatief) Totaal A+C (Wel aandoening) B+D (Geen aandoening) A+B+C+D (totale populatie) Nu ook randtotalen van de tabel erbij betrekken!

39 Ziekte Testuitslag AanwezigAfwezigTotaal Afwijkend= Positief= Ongunstig ABA+B (test positief) Normaal= Negatief= Gunstig CDC+D (test negatief) Totaal A+C (Wel aandoening) B+D (Geen aandoening) A+B+C+D (totale populatie) Sensitiviteit?

40 Ziekte Testuitslag AanwezigAfwezigTotaal Afwijkend= Positief= Ongunstig ABA+B (test positief) Normaal= Negatief= Gunstig CDC+D (test negatief) Totaal A+C (Wel aandoening) B+D (Geen aandoening) A+B+C+D (totale populatie) Sensitiviteit: deel (%) van de mensen die ziek zijn, dat afwijkende testuitslag heeft= A/(A+C)

41 •Hoe sensitiever de test, des te beter zal deze in staat zijn om mensen die (een preklinisch stadium van) een ziekte hebben, te identificeren. •Liefst een zo hoog mogelijk percentage •Je wilt geen gevallen missen

42 Ziekte Testuitslag AanwezigAfwezigTotaal Afwijkend= Positief= Ongunstig ABA+B (test positief) Normaal= Negatief= Gunstig CDC+D (test negatief) Totaal A+C (Wel aandoening) B+D (Geen aandoening) A+B+C+D (totale populatie) Specificiteit?

43 Ziekte Testuitslag AanwezigAfwezigTotaal Afwijkend= Positief= Ongunstig ABA+B (test positief) Normaal= Negatief= Gunstig CDC+D (test negatief) Totaal A+C (Wel aandoening) B+D (Geen aandoening) A+B+C+D (totale populatie) Specificiteit: deel (%) van de mensen die niet ziek zijn, dat normale testuitslag heeft= D/(B+D)

44 •Specificiteit: Kans dat, als je de ziekte niet hebt, uitslag gunstig is (>zo hoog mogelijk) •Je wilt gezonde mensen (en de gezondheidszorg) niet onnodig belasten met vervolgdiagnostiek (bijv. biopsie, vruchtwaterpunctie).

45 Ziekte Testuitslag AanwezigAfwezigTotaal Afwijkend= Positief= Ongunstig ABA+B (test positief) Normaal= Negatief= Gunstig CDC+D (test negatief) Totaal A+C (Wel aandoening) B+D (Geen aandoening) A+B+C+D (totale populatie) Positief voorspellende waarde: Kans dat, bij afwijkende screeningsuitslag, je echt de ziekte hebt: A/A+B (dus kans dat uitslag juist is)

46 •Positief voorspellende waarde: Kans dat, bij ongunstige testuitslag, je echt de ziekte hebt. Mag best laag zijn, afhankelijke van diagnostische procedure, ernst ziekte, etc. •Dit is waar ‘dokters’ vooral in geïnteresseerd zijn

47 Aan de slag!!


Download ppt "Quality of CareResearch Programme > Genetische screening Lidewij Henneman Afdeling Klinische genetica, sectie community genetics Afdeling Sociale geneeskunde."

Verwante presentaties


Ads door Google