De presentatie wordt gedownload. Even geduld aub

De presentatie wordt gedownload. Even geduld aub

Extreme zwaartekracht op kleine afstanden: nieuwe inzichten over zwarte gaten HOVO 17 juli 2015 John Heise, SRON-Ruimteonderzoek Nederland.

Verwante presentaties


Presentatie over: "Extreme zwaartekracht op kleine afstanden: nieuwe inzichten over zwarte gaten HOVO 17 juli 2015 John Heise, SRON-Ruimteonderzoek Nederland."— Transcript van de presentatie:

1 extreme zwaartekracht op kleine afstanden: nieuwe inzichten over zwarte gaten HOVO 17 juli 2015 John Heise, SRON-Ruimteonderzoek Nederland singulariteit? strings? glad ("no hair") gloeiend oppervlak en stoppelbaard of:

2 nieuwe inzichten over zwarte gaten HOVO 17 juli 2015 ● Wat is een Zwart Gat? (eigenschappen) ● Extreme zwaartekracht op kleine afstanden  Zwarte Gaten Inhoud : ● Problemen aan de grens van het Zwarte Gat (zgn. Horizon) ● Problemen in het centrum (de zgn. singulariteit) ● maar eerst: samenvatting van het voorgaande

3 vorige keer: Zwaartekracht-kenmerk: doet materie bewegen, bv snelheid in een cirkelbaan HOVO 17 juli 2015 over grote galaktische afstanden klopt 'Newton' niet

4 Zwaartekracht: gooi bal omhoog bewegingsenergie (snelheid) omgezet in potentiele energie (hoogte) HOVO 17 juli 2015 tijd hoogte boven aarde bewegingsenergie+ energie van plaats = constant

5 grootte van zwaartekrachtsveld: gekenmerkt door de ontsnappingssnelheid NB:Ontsnappinssnelheid is ook de snelheid waarmee iets uit de ruimte terugvalt HOVO 17 juli 2015

6 als ontsnappingssnelheid = lichtsnelheid kan er niets ontsnappen, zulke objecten heten Zwarte Gaten HOVO 17 juli 2015 hoe kleiner de straal (compacte ster) hoe groter de ontsnapppingssnelheid wordt gelijk aan de lichtsnelheid bij de Schwarzschildstraal R s (ook gravitatiestraal genoemd) 3 km voor 1 zonsmassa; baan pluto voor 1 miljard zonsmassa's; Planck-lengte voor 20 microgram

7 Zwart Gat volgt uit de relativiteitstheorie HOVO 17 juli 2015 Oplossing bij bolvormige symmetrie van de veldvergelijking van Einstein gemaakt door Karl Schwarzschild (1917) bij snelheden ~lichtsnelheid geldt wet van Newton niet meer Nieuwe theorie nodig: de Algemene Relativiteitstheorie, een zwaartekrachttheorie oppervlak bij de Schwarzschildstraal vormt een kenmerkende grens Karl Schwarzschild

8 beperkingen zwaartekracht van Newton er is geen goed antwoord op: beweging van licht (fotonen) bij zwaartekracht snelheden nabij de lichtsnelheid afwijking van de baan van planeet Mercurius HOVO 17 juli 2015 Antwoord is de Algemene Relativiteitstheorie van Einstein, die onder "normale omstandigheden" dezelfde resulaten geeft als de Wetten van Newton

9 ● superzware zwarte gaten miljoenen tot miljarden zonsmassa’s ● stellaire zwarte gaten 1-10 zonsmassa’s. ● micro zwarte gaten veel kleiner dan een atoomkern, nog nooit waargenomen HOVO 17 juli 2015 zwarte gaten kunnen bestaan van iedere massa ("schaalinvariant"): classificatie naar massa

10 Dichtheid materie bij vorming zwart gat extreem bij klein zwart gat heel weinig bij zeer groot zwart gat pers de zon met straal van km tot een bol met straal 3km → zwart gat (compressiefactor ( km / 3km) 3 ~ leg 1 miljard zonnen tegen elkaar (zonder compressie) → zwart gat (met gemiddelde dichtheid als van water) HOVO 17 juli 2015

11 Eigenschap (1) van een zwart gat (hier als definitie gebruikt): HOVO 17 juli 2015

12 Eigenschap (1) van een zwart gat (hier als definitie gebruikt): naarmate je dichter bij de Schwarzschildstraal komt, nadert de ontsnappingssnelheid tot de lichtsnelheid. HOVO 17 juli 2015

13 Eigenschap (2) van een zwart gat Massa kan alleen toenemen HOVO 17 juli 2015

14 Eigenschap (2) van een zwart gat Massa kan alleen toenemen ● er kan niets ontsnappen:  massa kan alleen toenemen  straal en oppervlak nemen alleen maar toe ? HOVO 17 juli 2015 Binnen het zwarte gat, zie je niets  Een zwart gat staat voor een grote hoeveelheid verdwenen informatie (van alles waaruit het oorspronkelijk is opgebouwd)

15 Eigenschap 3: gevolg van Einstein’s gravitatie-theorie: Gravitatie-roodverschuiving HOVO 17 juli 2015

16 Eigenschap 3: gevolg van Einstein’s gravitatie-theorie: Gravitatie-roodverschuiving Licht in zwaartekrachtveld: ● energie van uittredend foton moet afnemen ● E foton = h f ( f frequentie) (h constante)  Gravitatie- roodverschuiving bekeken vanuit aarde eigenschap 3: bij zwart gat is die roodverschuiving oneindig groot HOVO 17 juli 2015 die roodverschuiving is groter naarmate je dichter bij de Schwarzschildstraal komt

17 Eigenschap 3a: de tijd lijkt stil te staan nabij de horizon van zwart gat HOVO 17 juli 2015

18 Over de tijd Bv de seconde is gedefinieerd als de duur van perioden van een bepaalde straling (van het cesiumatoom) Elektromagnetische straling Straling is een trilling die je kunt gebruiken als klok een seconde van zo’n atoom in een zwaartekrachtveld (gezien van verre) duurt door de oprekking van de golflengte (roodverschuiving) langer dan zonder zwaartekracht (gravitatie tijddilatatie) HOVO 17 juli 2015

19 enkele gevolgen van Einstein’s gravitatie-theorie: (4) klok in zwaartekrachtveld loopt langzamer klokken tikken langzamer (bezien vanuit een punt met minder zwaartekracht ) dit heet gravitatie tijddilatatie (zie de science fiction film Interstellar) Navigatie-systemen in de auto (via GPS) corrigeren voor dit effect Je hart tikt als een klok en boven in een torenflat wordt je minder snel oud Dit is nauwkeurig gemeten in een toren Van 10 meter hoog HOVO 17 juli 2015

20 Eigenschap 4: Waarnemings-horizon rond zwart gat HOVO 17 juli 2015

21 Eigenschap 4: Waarnemings-horizon rond zwart gat gravitatie-roodverschuiving oneindig groot een object dat de horizon nadert wordt roder en lichtzwakker (oude naam in 1939 voor Zwart Gat: ”bevroren ster”) een instortende ster zien we verdwijnen bij de horizon HOVO 17 juli 2015

22 nog iets over Newton's zwaartekracht verschilkracht (getijdenkracht) is wat een astronaut voelt groot op kleine afstanden: als de Maan 10 x dichterbij is, is de getijdenkracht 1000x groter h r Astronaut zweeft (voelt geen zwaartekracht, die wordt gecompenseerd door de centrifugale kracht)

23 voor meevallende waarnemer op een instortende ster geen waarnemings-horizon gezien vanuit de meevallende waarnemer, stort een ster in een (zeer korte) eindige tijd steeds verder tot steeds kleinere afmetingen: hij voelt niets van de horizon typisch relativiteitstheorie: wat je ziet hangt af van wie het waarneemt meevallende waarnemer ziet iets anders dan stilstaande waarnemer ver weg effect van kromming v. ruimte instortende ster effect van de getijdekracht (verschil in kracht tussen hoofd en voeten) HOVO 17 juli 2015

24 Dualistische visie meevallende waarnemer ziet lokaal niets bijzonders bij de Schwarzschildstraal maar kan nooit meer terug Stilstaande waarnemer (Aarde) ziet tot aan een horizon omgeven met een hete "fotosfeer" HOVO 17 juli 2015 meevallende waarnemer ziet lokaal niets bijzonders bij de Schwarzschildstraal maar kan nooit meer terug stilstaande waarnemer (Aarde) ziet tot aan een horizon (omgeven met een hete "fotosfeer", zie later) Vgl andere dualisme deeltje  golf

25 Eind-stadium instortende ster (zwaartekracht-collaps) onbekend Wat gebeurt er uiteindelijk met: -een ruimteschip binnen de horizon? -instortende ster-kern na een Supernova explosie? -het gas in het centrum van melkwegstelsels? Onbekend! ● verstopt achter de horizon! ● niet verklaard door de theorie! HOVO 17 juli 2015

26 Eigenschap (5) van een zwart gat (een paradox!): het centrum is een singulariteit HOVO 17 juli 2015

27 Eigenschap (5) van een zwart gat (een paradox!): het centrum is een singulariteit ● aan de horizon: kracht nodig om er niet in te vallen, wordt oneindig hoog  binnen de horizon kan niets stil staan ? HOVO 17 juli 2015  alles valt naar het centrum: waar materiedichtheid oneindig hoog wordt (“singulariteit”) ● binnen de horizon: rol van tijd en ruimte draait om

28 theoretische oorzaak singulariteit binnen de horizon Het gaat altijd fout door ● bolvormige symmetrie ● materie als puntdeeltjes ? dan is een extreem-compacte ster binnen de horizon onmogelijk HOVO 17 juli 2015

29 Eigenschap (6) van een zwart gat Extreme afbuiging van licht HOVO 17 juli 2015 cirkel-vormige baan van foton

30 Eigenschap (6) van een zwart gat Extreme afbuiging van licht HOVO 17 juli 2015 cirkel-vormige baan van foton

31 gevolg van Einstein’s gravitatie-theorie: afbuiging van licht aan massa Licht wordt afgebogen door massa (bijv. te zien tijdens een zonsverduistering.) In 1919 voor het eerst waargenomen HOVO 17 juli 2015

32 Eigenschap 6: Extreme afbuiging van licht HOVO 17 juli 2015

33 Eigenschap (7) van een zwart gat “Een zwart gat heeft geen haar” (=geen structuur) ? slechts 3 kenmerken ● massa M (Schwarzschild-zwarte gaten) ● draaimoment L (Kerr-zwart gat) ● elektrische lading Q (Reissner-Nordström zwart gat) aantal mogelijke configuraties: slechts 1 (voor gegeven parameters) geen haar  “Entropie = 0” HOVO 17 juli 2015

34 Intermezzo over Entropie HOVO 17 juli 2015

35 Entropie zegt hoeveel thermische energie niet nuttig gebruikt kan worden ● behoud van energie, maar schijnbaar niet bij inelastische (onomkeerbare) botsingen ● niet omkeerbaar: niet alle warmte-energie kan omgezet worden in andere vormen van energie ● Entropie S is een maat hoeveel thermische energie NIET omgezet kan worden ● toch wel behoud van energie, nl inclusief warmte-energie: bewegingsenergie wordt omgezet in warmte-energie

36 HOVO 17 juli 2015 Technologische revolutie van de 19e eeuw mechanische energie uit warmte bv de warmtemachine IN: heet water UIT: koelwater UIT: draaiende as voor mechanische arbeid zuiger beweegt door expansie gas onder hoge druk

37 HOVO 17 juli 2015 Warmteleer (thermodynamica): van warmte naar energie vele vormen van energie: van plaats, van beweging, chemisch, elektrisch, warmte, etc. MAAR: conversie niet 100% efficient eindproduct vaak WARMTE en niet omkeerbaar ● eerste hoofdwet: behoud van energie ● tweede hoofdwet: niet alle warmte kan worden omgezet in arbeid

38 HOVO 17 juli e hoofdwet warmteleer "entropie neemt nooit af" zegt welke processen kunnen plaatsvinden ● Omkeerbare processen  Entropie constant Bv Warmtestroom van hoge naar lage temperatuur, is spontaan proces Het hete gebied wordt koeler, het koude wordt warmer. Warmte is meer gelijkmatig verdeeld en er kan minder thermische energie omgezet worden. ● niet omkeerbaar (zonder extra energie-toevoer): entropie neemt toe

39 HOVO 17 juli 2015 Thermodynamica (2): nieuwe grootheid nodig: Entropie ● bv : verhogen van de entropie ΔS kost energie ΔQ variabelen die een gas beschrijven: volume, tegenhanger van de druk Entropie, tegenhanger van de temperatuur ● tweede hoofdwet anders geformuleerd: de entropie kan nooit afnemen ● omgekeerd ook: temperatuur is de energieverandering als je de entropie met 1 verhoogt

40 HOVO 17 juli 2015 De entropy van vloeibaar water ( 0˚ C.) is groter dan de entropie van ijs( 0˚ C.) entropie vs. orde-wanorde bv: entropie-verandering bij constante temperatuur Hoe groter de wanorde des te groter de entropie (orde ontstaat nooit vanzelf) ● tweede hoofdwet nog anders geformuleerd: de entropie neemt niet af=wanorde neemt toe (of gelijk) warmte ΔQ toevoegen IJs water ordewanorde

41 HOVO 17 juli 2015 Boltzmann: entropie hangt samen met waarschijnlijkheid ● ENTROPIE (S) op kleine schaal: hangt samen met aantal manieren (W) waarop een gas precies één energie heeft (S=k log W) k Boltzmann-constante en daardoor met de waarschijnlijkheid van voorkomen van verschillende configuraties

42 HOVO 17 juli 2015 entropie hangt samen met waarschijnlijkheid (2) ● tweede hoofdwet weer anders geformuleerd: ieder systeem streeft naar maximale waarschijnlijkheid

43 HOVO 17 juli 2015 entropie als missende informatie Statistische mechanica grondslag warmteleer ● gas volledige bekend als je alles weet (plaats, snelheid) van alle atomen ● voldoende om GEMIDDELDEN en AANTALLEN te weten: gemiddelde energie (=temperatuur) aantal atomen (beter: “vrijheidsgraden”) PLUS: ● ENTROPIE: aantal manieren waarop de gemiddelde energie gerealiseerd kan worden

44 informatie-paradox “Een zwart gat heeft geen haar” (Entropie = 0) ● alles wat erin valt (met veel entropie), eindigt in één en hetzelfde ding (entropie nul) ● kan niet vlgs de 2 e hoofdwet van de warmteleer: entropie neemt nooit af aantal mogelijke configuraties met gegeven M, L, Q: slechts 1 geen haar  “Entropie = 0” HOVO 17 juli 2015

45 Eerste stap oplossing informatie-paradox: zwart gat heeft wél entropie Stephen Hawking, neem ze samen: ● entropie neemt nooit af ● oppervlak zwart gat neemt nooit af HOVO 17 juli 2015 De entropie van een zwart gat neemt dus toe met het oppervlak, niet volume

46 Hawking: zwarte gaten hebben een temperatuur en kunnen stralen ● oppervlak heeft een temperatuur ● zwart gat moet dus stralen (“verdampen”) ● proces volgens de kwantum-natuurkunde (vacuüm-polarisatie) ? HOVO 17 juli 2015

47 door spontane creatie van deeltjes bij extreme versnelling (Hawking-straling) ● horizon nabij Zwart Gat ● versnelling door zwaartekracht (eigenlijk getijdekracht tussen de virtuele deeltjes) ● ontsnapte deeltjes (fotonen) heet Hawking straling ● energie ten koste van de versnelling (massa zwart gat)

48 HOVO 17 juli 2015 waar blijft de informatie bij val naar een zwart gat? Zwart gat heeft alleen Massa M (+draaiing J +lading Q) Horizon, oppervlak dat zwart gat begrensd Zwarte Gaten groeien: Massa M neemt toe, dus ook oppervlak net als bij entropie: kan alleen toenemen Nieuwe hoofdwet thermodynamica: Entropie buiten+ Entropie oppervlak neemt altijd toe

49 HOVO 17 juli 2015 gedachte-experiment: hoe groot is entropie van zwart gat? ● onzekerheidsgebied foton groter bij kleinere energie Entropie-verandering zwart gat = toename oppervlak blijkt dan 1 (Planck-lengte) 2 te zijn ● laat foton vallen met de kleinste energie (golflengte ter grootte van de horizon) daardoor neemt straal en oppervlak toe foton en verrassend genoeg: voor iedere massa van het zwarte gat

50 HOVO 17 juli 2015 gedachte-experiment (vervolg): de temperatuur van zwart gat? ● Temperatuur is de hoeveelheid energie die de entropie S met 1 eenheid verhoogd foton Hoe kleiner het zwarte gat, des te heter

51 HOVO 17 juli 2015 hoe groot is temperatuur van een zwart gat? details voor de liefhebber Neem golflengte foton gelijk aan de Schwarzschildstraal

52 HOVO 17 juli 2015 Entropie van een zwart gat ● Bouw een zwart gat op in kleine stapjes (telkens 1 toevoegen bij de entropie) + entropie aan het oppervlak N aantal “bits” aan informatie op bol met straal R dan N evenredig(~) met oppervlak, dus N ~ R 2 ● dan totale entropie evenredig met het oppervlak!!!!

53 HOVO 17 juli 2015 Nieuwe 2 e hoofdwet van de thermodynamica zonder zwart gat: entropie neemt altijd toe of blijft gelijk ● nieuwe tweede hoofdwet: gewone entropie+ zwartgat-entropie neemt altijd toe of blijft gelijk zwart gat: entropie van oppervlak neemt altijd toe of blijft gelijk samen:

54 HOVO 17 juli 2015 Hawking verliest dispuut …(“my views have evolved”) Informatie gaat toch niet verloren bij zwart gat

55 Hoe lossen we de singulariteit op? volgende keer meer hierover HOVO 17 juli 2015

56 Snaartheorie, Theory of Everything? deeltjes geen punten, maar snaren, die vibreren vibraties hebben energie en energie = massa open snaar gesloten snaar nieuwe ontwikkeling: gekoppelde snaren HOVO 17 juli 2015

57 zwart gat in snaarmodel gewicht gedragen door druk als in ieder hemellichaam ultieme dichte materie bestaat uit snaren in hoogaangeslagen vibraties in lange ketens aan elkaar gekoppeld ieder zonder horizon horizon is een collectieve eigenschap HOVO 17 juli 2015

58 singulier puntje  gevuld met snaren Samir Mathur HOVO 17 juli 2015

59 Samenvattend HOVO 17 juli problemen bij Zwaartekracht op korte afstand (Zwarte Gaten) ● Horizon Hawking: relativiteits-theorie + kwantum-natuurkunde heet gas vlak buiten de horizon, straalt Hawking-straling  zwart gat explodeert tenslotte ● Singulariteit in het centrum uit nieuwe zwaartekracht-theorie, een Theorie van Alles, de snaartheorie, volgt in het centrum zit een "snaarster" en geen singulariteit, waar de entropie resideert


Download ppt "Extreme zwaartekracht op kleine afstanden: nieuwe inzichten over zwarte gaten HOVO 17 juli 2015 John Heise, SRON-Ruimteonderzoek Nederland."

Verwante presentaties


Ads door Google