De presentatie wordt gedownload. Even geduld aub

De presentatie wordt gedownload. Even geduld aub

VWAG 02-12-2003 Woet L. Gianotten Farmacologische behandeling van seksuele disfunctie bij de vrouw VWAG Vlaamse Werkgroep Algemene Gynaecologie 02-12-2003.

Verwante presentaties


Presentatie over: "VWAG 02-12-2003 Woet L. Gianotten Farmacologische behandeling van seksuele disfunctie bij de vrouw VWAG Vlaamse Werkgroep Algemene Gynaecologie 02-12-2003."— Transcript van de presentatie:

1 VWAG Woet L. Gianotten Farmacologische behandeling van seksuele disfunctie bij de vrouw VWAG Vlaamse Werkgroep Algemene Gynaecologie Woet L. Gianotten psychotherapeut arts-psychotherapeut, seksuoloog-NVVS Afdeling Medische Seksuologie; UMC, Utrecht Voortplantingscentrum; Erasmus MC, Rotterdam

2 VWAG Woet L. Gianotten Opbouw van deze presentatie Diverse frames (waarlangs de presentatie loopt)Diverse frames (waarlangs de presentatie loopt) – De seksuele respons – De seksuele disfuncties – Lijnen in het behandeltraject Aspecten van farmacologische behandeling bij ieder van de 5 disfunctiesAspecten van farmacologische behandeling bij ieder van de 5 disfuncties

3 VWAG Woet L. Gianotten De seksuele respons verlangen ~ zin ~ resolutie opwinding arousal orgasme

4 VWAG Woet L. Gianotten opwinding arousal orgasme Verschil tussen man en vrouw verlangen ~ zin ~ De zin van de man wordt vooral aangejaagd op basis van testosteron De zin gaat daarbij vooraf aan de opwinding.

5 VWAG Woet L. Gianotten opwinding arousal orgasme De seksuele respons bij de vrouw verlangen ~ zin ~ Bij de vrouw is doorgaans eerst contact, intimiteit en betrokkenheid nodig. Vandaaruit kan opwinding ontstaan en vaak vandaaruit pas zin

6 VWAG Woet L. Gianotten Referentie / literatuur Basson R (2002). Rethinking low sexual desire in women. BJOG; an International J of Obs & Gyn 109:

7 VWAG Woet L. Gianotten De seksuele respons verlangen ~ zin ~ Voor ‘primaire zin’ is testosteron nodig en dopamine

8 VWAG Woet L. Gianotten De seksuele respons opwinding arousal Dit is vooral een circulatie-fenomeen wat zich uit in genitale zwelling en lubricatie Daar naast is er de subjectieve opwinding

9 VWAG Woet L. Gianotten De seksuele respons In vergelijking met de man is het orgasme bij de vrouw minder vanzelfsprekend en minder gemakkelijk te verwerven. Nodig zijn intacte innervatie en daarnaast factoren als goede stemming voldoende ontspanning voldoende techniek orgasme

10 VWAG Woet L. Gianotten De seksuele disfuncties bij de vrouw 1. Geen zin 2. Onvoldoende opwinding 3. Geen orgasme 4. Dyspar - eunie 5. Vaginisme opwinding arousal orgasme verlangen ~ zin ~

11 VWAG Woet L. Gianotten verlangen ~ zin ~ De seksuele disfuncties bij de vrouw Onderscheid tussen ‘Geen zin’ in de betekenis van afwezigheid van zin ‘Geen zin’ in de betekenis van tegenzin / aversie Bij afwezige zin kan men gewoon meedoen met seks! Bij aversie is vrijen heel onverstandig! 1. Geen zin

12 VWAG Woet L. Gianotten opwinding arousal Met onvoldoende lubricatie komt men zelden naar de seksuoloog / gynaecoloog Wél vaker met onvoldoende subjectieve opwinding De seksuele disfuncties bij de vrouw 1. Geen zin 2. Onvoldoende opwinding

13 VWAG Woet L. Gianotten 30 jr geleden relatief vaak klachten over primaire anorgasmie en klachten over géén orgasme door het stoten bij de penetratie Dat zien we nu nog wel bij allochtone vrouwen. Nu vaker secundaire anorgasmie door gebruik van antidepressiva orgasme De seksuele disfuncties bij de vrouw 1. Geen zin 2. Onvoldoende opwinding 3. Geen orgasme 4.5.

14 VWAG Woet L. Gianotten resolutie De seksuele disfuncties bij de vrouw Problemen met resolutie kennen we eigenlijk nauwelijks als seksuele disfunctie Enkel de pijn door langdurige opwinding / overvulling zonder orgasme Therapie: klaarkomen 1. Geen zin 2. Onvoldoende opwinding 3. Geen orgasme 4.5.

15 VWAG Woet L. Gianotten De seksuele disfuncties bij de vrouw Dyspareunie Zowel diep als oppervlakkig Diep meestal organisch bepaald. Oppervlakkig relatief vaak door gebrek aan opwinding maar ook daar kan het organisch bepaald zijn Er is dan doorgaans een combinatie van organische oorzaak en psychische ‘maintaining factors’ 1. Geen zin 2. Onvoldoende opwinding 3. Geen orgasme 4. Dyspareunie 5.

16 VWAG Woet L. Gianotten De seksuele disfuncties bij de vrouw 1. Geen zin 2. Onvoldoende opwinding 3. Geen orgasme 4. Dyspar - eunie 5. Vaginisme Vaginisme is een van de variaties van bekkenbodem hypertonie Het is nogal eens verwarrend onduidelijk of het gaat om vaginisme of om dyspareunie

17 VWAG Woet L. Gianotten Anamnese / diagnostiek bij seksuele disfuncties 1. L Libido - problemen 2. O Opwinding - problemen 3. OOrgasme - problemen 4. PPijn - problemen 5. SSpierspanning - problemen

18 VWAG Woet L. Gianotten Enige structuur in het behandeltraject oorzaak Onderhoudendefactoren Seksueledisfunctie

19 VWAG Woet L. Gianotten Oorzaak (nog) pijnlijk episiotomie litteken of (tijdelijk) vulvaire candidiasis Onderhoudende factoren negatieve anticipatie afgenomen lubricatie bekkenbodem hypertonie Seksuele disfunctie oppervlakkige dyspareunie Een voorbeeld:

20 VWAG Woet L. Gianotten Enige structuur in het behandeltraject Primaireoorzaak Onderhoudendefactoren Te veel remmende factoren Seksueledisfunctie Te weinig opwindende factoren

21 VWAG Woet L. Gianotten Een voorbeeld Primaire oorzaak MS Onderhoudende factoren “Het zal toch wel niet lukken!” Te veel remmende factoren Te moe Neuropathie Seksuele disfunctie Geen zin & geen orgasme Te weinig opwindende factoren Onvoldoende stimulatie Onvoldoende stimulatie

22 VWAG Woet L. Gianotten Therapeutische strategieën Primaireoorzaak Onderhoudendefactoren Te veel remmende factoren Seksueledisfunctie Te weinig opwindende factoren Behandel (voor zover mogelijk) de oorzaak Verminder (zoveel mogelijk) de remmende factoren Vermeerder (zoveel mogelijk) de stimulerende factoren Behandel (voor zover mogelijk) de onderhoudende factoren Symptomatische behandeling

23 VWAG Woet L. Gianotten Het MS voorbeeld: Primaire oorzaak MS Onderhoudende factoren “Het zal toch wel niet lukken!” Te veel remmende factoren Te moe Neuropathie Seksuele disfunctie Geen zin & geen orgasme Te weinig opwindende factoren Onvoldoende stimulatie Onvoldoende stimulatie Vermeerder de stimulerende factoren Gebruik van vibrator Verminder de remmende factoren Slapen vóór het vrijen Behandel de onderhoudende factoren Eerst weer leren plezier te beleven

24 VWAG Woet L. Gianotten 1. Libido - problemen 2. Opwinding - problemen 3. Orgasme - problemen 4. Pijn - problemen 5. Spierspanning - problemen Farmacologische behandeling

25 VWAG Woet L. Gianotten

26 VWAG Woet L. Gianotten

27 VWAG Woet L. Gianotten Referentie / literatuur Santbrink EJ van, Gianotten WL, Fauser BC. Androgenen, seksualiteit en welbevinden bij de vrouw. Ned Tijdschr Geneesknd 2003; 147:

28 VWAG Woet L. Gianotten

29 VWAG Woet L. Gianotten R/methyltestosteron 0,25 mg S.beginnen met 1 capsule daags NBMeestal naar 2-3 capsules Op geleide van het klinische beeld Via 2-wekelijkse telefonische assessment Alternatief: transdermaal met Androgel® Voorlopig nog alleen in ‘mannendosering’ Transdermaal titreren met T blijkt erg ‘messy’ Alternatief: transdermaal met Androgel® Voorlopig nog alleen in ‘mannendosering’ Transdermaal titreren met T blijkt erg ‘messy’ Parameters libido moeheid orgasmecapaciteit genitale gevoel welbevinden Eigen ervaring

30 VWAG Woet L. Gianotten Referentie / literatuur Het gehele Suppl 4 van Fertility Sterility (2002) 77 hield zich bezig met androgenen bij de vrouw Warnock JK, JC Bundren & DW Morris (1997). Female hypoactive sexual disorder due to androgen deficiency: Clinical and psychometric issues. Psychopharmacology Bulletin, 1997; 33: Warnock JK, JC Bundren & DW Morris (1999). Female hypoactive sexual disorder: Case studies of physiologic androgen replacement. J Sex Marital Therapy 25: 175,182.

31 VWAG Woet L. Gianotten

32 VWAG Woet L. Gianotten

33 VWAG Woet L. Gianotten SHBG hoog door orale HRT met oestrogenen R/ Transdermale oestrogene HRT R/ overgaan naar Tibolon Tibolon heeft androgene werking en verlaagt de SHBG spiegel NB: SHBG is ook verhoogd bij hyperthyreoïdie, langdurige stress ouder worden, langdurig carbamazepine (antiepilepticum)

34 VWAG Woet L. Gianotten Referentie / literatuur Lobo RA, Rosen RC, Yang H ea. Comparative effects of oral esterified estrogens with and without methyltestoosterone on endocrine profiles and dimensions of sexual function in postmenopausal women with hypoactive sexual desire. Fert Ster 2003; 79: Laan E, Lunsen RHW van, Everaerd W. The effects of tibolone on vaginal blood flow, sexual desire and arousability in postmenopausal women. Climacteric 2001; 4: Shifren JL et al. Transdermal Testosterone treatment in women with impaired sexual function after oophorectomy. NEJM 2000; 343:

35 VWAG Woet L. Gianotten

36 VWAG Woet L. Gianotten Anticonceptie en libido Oestrogenen uit de pil verlagen FSH / LH (en dus de androgeenspiegel) Progestagene variatie loopt van androgeen naar antiandrogeen OAC nivelleert de cyclische schommelingen dus ook de midcyclische androgeenpiek OAC verandert de stemmingen (zowel pos. als neg.) die bij de vrouw sterk de zin beïnvloeden De theoretisch beste OAC wat betreft libido Een pil met een lage dosis oestrogenen en met een androgeen progestativum (levonorgestrel)

37 VWAG Woet L. Gianotten Referentie / literatuur Bancroft J. Influence of contraceptive methods on sexual function. Eur.J.Contracept.Reprod.Health Care Sanders SA, Graham CA, Bass JL, Bancroft J. A prospective study of the effects of oral contraceptives on sexuality and well-being and their relationship to discontinuation. Contraception 2001; 64(1): Bancroft J, Sherwin BB, Alexander GM, Davidson DW, Walker A. Oral contraceptives, androgens, and the sexuality of young women: I. A comparison of sexual experience, sexual attitudes, and gender role in oral contraceptive users and nonusers. Arch Sex Behav 1991; 20(2):

38 VWAG Woet L. Gianotten (bvb bij endometrium carcinoom en bij endometriose

39 VWAG Woet L. Gianotten Veel antipsychotica geven hyperprolactinemie door hypothalame blokkade van de dopamine receptoren alternatief: R/ de moderne antipsychotica (uitgezonderd risperidon)

40 VWAG Woet L. Gianotten Niet medicamenteuze alternatieven: R/ weekend zonder kinderen Aanpassen van de rust / seks logistiek Bvb eerst slapen, dan pas vrijen Aanpassen van de seksuele patronen (“een vrouw hoeft niet altijd zin te hebben of gelijk-op te gaan in het seksuele!”)

41 VWAG Woet L. Gianotten R/ zie bij de behandeling van anorgasmie door SSRI’s

42 VWAG Woet L. Gianotten Referentie / literatuur Montejo AL et al. Incidence of sexual dysfunction associated with antidepressant agents: a prospective multicenter study of 1022 outpatients. J Clin Psychiatry 2001; 62 drug therapy:

43 VWAG Woet L. Gianotten Geen zin Symptomatische behandeling Wat zijn de ‘zin-volle’ afrodisiaca? R/ Alcohol (geeft bij de vrouw T-stijging) In geringe dosis ontremming In hogere dosis verminderde prestatie Marihuana (maximaal één joint) Meer plezier zonder betere seksuele prestatie Marihuana (maximaal één joint) Meer plezier zonder betere seksuele prestatie GHB Sterke toename van verlangen en prestatie GHB Sterke toename van verlangen en prestatie XTC (MDMA) Verlangen is bij 90% vd gebruikers toegenomen XTC (MDMA) Verlangen is bij 90% vd gebruikers toegenomen

44 VWAG Woet L. Gianotten 1. Libido - problemen 2. Opwinding - problemen 3. Orgasme - problemen 4. Pijn - problemen 5. Spierspanning - problemen Farmacologische behandeling

45 VWAG Woet L. Gianotten

46 VWAG Woet L. Gianotten Symptomatische behandeling Symptomatische behandeling glijmiddelen glijmiddelen sildenafil tadalafil vardenafil sildenafil tadalafil vardenafil

47 VWAG Woet L. Gianotten Referentie / literatuur over sildenafil bij de vrouw Laan E, van Lunsen RH, Everaerd W, et al The enhancement of vaginal vasocongestion by sildenafil in healthy premenopausal women. J Womens Health Gend Based Med May;11(4): Caruso S, Intelisano G, Lupo L, Agnello C. Premenopausal women affected by sexual arousal disorder treated with sildenafil: a double- blind, cross-over, placebo-controlled study. BJOG Jun;108(6): Basson R, Brotto LA. Sexual psychophysiology and effects of sildenafil citrate in oestrogenised women with acquired genital arousal disorder and impaired orgasm: a randomised controlled trial. BJOG Nov;110(11): Basson R, McInnes R, Smith MD, Hodgson G, Koppiker N. Efficacy and safety of sildenafil citrate in women with sexual dysfunction associated with female sexual arousal disorder. J Womens Health Gend Based Med May;11(4): Berman JR et al Effect of sildenafil on subjective and physiologic parameters of the female sexual response in women with sexual arousal disorder. J Sex Marital Ther Oct-Dec;27(5): Berman JR et al Sildenafil Study Group. Safety and efficacy of sildenafil citrate for the treatment of female sexual arousal disorder: a double-blind, placebo controlled study. J Urol Dec;170(6 Pt 1):

48 VWAG Woet L. Gianotten Symptomatische behandeling Symptomatische behandeling glijmiddelen glijmiddelen sildenafil tadalafil vardenafil sildenafil tadalafil vardenafil

49 VWAG Woet L. Gianotten R/ zie bij de behandeling van anorgasmie door SSRI’s

50 VWAG Woet L. Gianotten R/ regelmatig opwinding S. bvb via coïtus, partner, vibrator of eigen vingers NBDit houdt het lubricatieproces in stand en heeft waarschijnlijk ook een preventieve werking op het ontstaan van atrofie “Use it or lose it!” De vrouw van 80 jaar kan nog steeds goed lubriceren, terwijl ze al 25 jaar geen oestrogenen meer ter beschikking heeft

51 VWAG Woet L. Gianotten 1. Libido - problemen 2. Opwinding - problemen 3. Orgasme - problemen 4. Pijn - problemen 5. Spierspanning - problemen Farmacologische behandeling

52 VWAG Woet L. Gianotten

53 VWAG Woet L. Gianotten

54 VWAG Woet L. Gianotten

55 VWAG Woet L. Gianotten Bemoeilijkt diep (cervico-uterien) orgasme: Na hysterectomie De clitorovulvaire orgasmereflexboog (N Pudendus en S2-S4) is nog intact R/ “Probeer eventueel dat clitoris-orgasme” Bemoeilijkt clitorovulvair orgasme: Na vulvectomie en uitgebreide besnijdenis Voorlichting: “In de diepte is nog een deel van het clitorisweefsel aanwezig. Probeer extra stimulatie (en andere orgasmogene zones)” “In de diepte is nog een deel van het clitorisweefsel aanwezig. Probeer extra stimulatie (en andere orgasmogene zones)”

56 VWAG Woet L. Gianotten

57 VWAG Woet L. Gianotten Drug-free weekend (72 uur geen paroxetine of sertraline) Het seksremmende effect is uitgewerkt, terwijl het antidepressieve effect nog goed werkt) Gebruik van antidota R/ cyproheptadine 4 mg (antiserotonerg antihistaminicum) S.1-4 tabl 1 uur vóór seksueel contact R/sildenafil 50 mg S.1 uur vóór seksueel contact NBFosfodiësteraseremmers lijken ook te werken bij door SSRI verstoorde zin en lubricatie!

58 VWAG Woet L. Gianotten Referentie / literatuur Montejo AL et al. Incidence of sexual dysfunction associated with antidepressant agents: a prospective multicenter study of 1022 outpatients. J Clin Psychiatry 2001; 62 drug therapy: Zajecka J. Strategies for the treatment of antidepressant-related sexual dysfunction. J Clin Psychiatry 2001; 62 (suppl 3):

59 VWAG Woet L. Gianotten 1. Libido - problemen 2. Opwinding - problemen 3. Orgasme - problemen 4. Pijn - problemen 5. Spierspanning - problemen Farmacologische behandeling

60 VWAG Woet L. Gianotten Bij toch coïteren: 1. Toenemende kans op ontstaan van vicieuze cirkel waarbij uiteindelijk ook de zin verdwijnt. 2. Bij VVS houdt het coïteren de chronische irritatie in stand Bij voorschrijven of adviseren van een glijmiddel is dus voorzichtigheid en wijsheid nodig

61 VWAG Woet L. Gianotten NB Bedenk dat bijna alle artificiële glijmiddelen inclusief speeksel een spermicide werking hebben (uitgezonderd baby-olie)

62 VWAG Woet L. Gianotten Referentie / literatuur Anderson L, Lewis SE, McClure N. The effects of coital lubricants on sperm motility in vitro. Hum Reprod 1998; 13:

63 VWAG Woet L. Gianotten

64 VWAG Woet L. Gianotten VVS Spoor 1 Mucosa Spoor 2 Bekken- bodem Spoor 4 Seks en partner relatie Spoor 5 Emotionele profiiel Spoor 3 (neurologie) (neurologie)Pijn Geef (steeds) aandacht aan ieder gebied Voor ieder gebied zijn verschillende behandelmogelijkheden De arts informeert en faciliteert. Patiënt (en partner) besluiten wat gaat gebeuren

65 VWAG Woet L. Gianotten A Maatregelen om nieuwe irritatie te voorkomen BVerschillende locale zalven ter preventie van irritatie C Zachte vestibulaire zelf-massage D Vestibulectomie E Behandel (en voorkom) vaginale / vulvaire infecties F Verminder het maandelijke bloedingspatroon G Verbeter de vulvaire doorbloeding met isosorbidedinitraatzalf HVerbeter de vulvaire doorbloeding “Opwinding en orgasme is zeker niet slecht voor u!” I.. Spoor 1 Mucosa Spoor 2 Bekken- bodem Spoor 4 Seks en partner relatie Spoor 5 Emotionele profiiel Spoor 3 Pijn

66 VWAG Woet L. Gianotten Ad BR/ Lanette was crème R/ CetomacrogolS. 2dd locale applicatie Ad GR/ Isosorbide dinitraat 1% in vaselinum album S. 5dd locale applicatie NB bij te dik smeren: hoofdpijn Vooral bij erge branderigheid en bij kloofjes Spoor 1 Mucosa

67 VWAG Woet L. Gianotten Spoor 1 Mucosa Spoor 2 Bekken- bodem Spoor 4 Seks en partner relatie Spoor 5 Emotionele profiiel Spoor 3 Pijn A BFT Bekken (bodem) fysiotherapie BMyo-bio-feedback COefenen met pelottes of waskaarsen DSpier stretching EOntspanningsoefeningen FGeen enkele interventie in dit gebied G..

68 VWAG Woet L. Gianotten Spoor 1 Mucosa Spoor 2 Bekken- bodem Spoor 4 Seks en partner relatie Spoor 5 Emotionele profiiel Spoor 3 (neurologie) (neurologie)Pijn A Antidepressiva B Oppervlakte electro-analgesie C Vestibulectomie D Locale analgetische crèmes E Hypnose FAcupunctuur GGeen enkele interventie op dit gebied H.. Dit spoor wordt bewandeld als er veel / vaak pijn is. Dus als het meer neigt naar vulvodynie.

69 VWAG Woet L. Gianotten Spoor 3 (neurologie) (neurologie)Pijn Ad ADe antidepressiva die gebruikt worden bij essentiële vulvodynie en bij trigeminusneuralgie Gabapentine of amitriptyline R/ Gabapentine 300 mg S. Beginnen met 3dd 1 tablet opklimmen tot maximaal mg op geleide van bijverschijnselen

70 VWAG Woet L. Gianotten Spoor 1 Mucosa Spoor 2 Bekken- bodem Spoor 4 Seks en partner relatie Spoor 5 Emotionele profiiel Spoor 3 Pijn AHulp bij het verwerven van plezierige, opwindende, bevredigende en niet-penetrale seks voor beiden B Hulp bij het omgaan met een niet-penetratie scenario C Cognitive Gedrags Therapie DCommunicatie training E Extra zorg voor de partner F Echtpaartherapie G Geen enkele interventie op dit gebied H..

71 VWAG Woet L. Gianotten Spoor 1 Mucosa Spoor 2 Bekken- bodem Spoor 4 Seks en partner relatie Spoor 5 Emotionele profiiel Spoor 3 Pijn A Ontspannings oefeningen B Onverwerkte trauma’s uit verleden afhandelen C De grote behoefte tot excelleren aanpakken D Antidepressiva E Geen enkele interventie op dit terrein F..

72 VWAG Woet L. Gianotten De effectiviteit van veel van deze strategieën moet nog bewezen worden. Tot dan moeten we onszelf en onze patiënten duidelijk maken dat we het eigenlijk nog niet goed weten. De effectiviteit van veel van deze strategieën moet nog bewezen worden. Tot dan moeten we onszelf en onze patiënten duidelijk maken dat we het eigenlijk nog niet goed weten.

73 VWAG Woet L. Gianotten 1. Libido - problemen 2. Opwinding - problemen 3. Orgasme - problemen 4. Pijn - problemen 5. Spierspanning - problemen Farmacologische behandeling

74 VWAG Woet L. Gianotten Bijvoorbeeld R/ langzaam opklimmend paroxetine Eigen ervaring

75 VWAG Woet L. Gianotten Na de eerste coïtus in halfslaap lijkt de coïtus verder probleemloos R/ Midazolam S. Het echtpaar opklimmend laten uitproberen wat voor hen de goede dosis is Bij sommige islamitische vrouwen Eigen ervaring

76 VWAG Woet L. Gianotten Krampen in liezen, dijen, perineaal of perivaginaal R/ mefenoxalon 200 mg S. 1-2 tabletten: 1 uur vóór seks Eigen ervaring

77 VWAG Woet L. Gianotten Moraal van dit verhaal Vragen naar het thema seksualiteit wordt gemakkelijker naarmate we meer te bieden hebben

78 VWAG Woet L. Gianotten woet com Einde presentatie


Download ppt "VWAG 02-12-2003 Woet L. Gianotten Farmacologische behandeling van seksuele disfunctie bij de vrouw VWAG Vlaamse Werkgroep Algemene Gynaecologie 02-12-2003."

Verwante presentaties


Ads door Google