De presentatie wordt gedownload. Even geduld aub

De presentatie wordt gedownload. Even geduld aub

1 Inleiding in de Klankleer Dicky Gilbers spreekuur op afspraak Harmonie k. 1311-422 (050) 3635983.

Verwante presentaties


Presentatie over: "1 Inleiding in de Klankleer Dicky Gilbers spreekuur op afspraak Harmonie k. 1311-422 (050) 3635983."— Transcript van de presentatie:

1

2 1 Inleiding in de Klankleer Dicky Gilbers spreekuur op afspraak Harmonie k (050)

3 2 Overzicht EERSTE UUR: studiehandleiding studie van klanken: fonetiek toepassingen fonetiek TWEEDE UUR: de beschrijving en classificatie van spraakklanken: –spraakanatomie –produktie van klanken in de spraakbuis –articulatorische classificatie de notatie van spraakklanken: IPA

4 3 Collegestof en Toetsing handouts collegestof op Nestor https://nestor.rug.nl/webapps/login/ extra oefeningen op Nestor achtergrondliteratuur (niet verplicht): –J.G. Kooij & M. van Oostendorp: Fonologie. Amsterdam –Papers op Nestor webpagina: Toetsing: multiple-choicetentamen over collegestof

5 4 Inhoud van de colleges college 1 : Inleiding in de fonetiek wat is fonetiek? relatie tot andere disciplines spraakanatomie en spraakproduktie classificatie van spraakklanken

6 5 Inhoud van de colleges college 2: Spraakprocessen en IPA transcriptie IPA klanken (fonemen en allofonen) van het Nl. verbonden spraak (assimilatie, coarticulatie, reductie)

7 6 college 3: Werkcollege transcripties (1 uur, evt. uitloop) oefenen transcriberen Inhoud van de colleges

8 7 college 4: Fonologische processen wat is fonologie? wat zijn fonologische processen? insertie, deletie, assimilatie, dissimilatie, metathesis, fusie onderliggende vorm aangeboren taalvermogen Inhoud van de colleges

9 8 college 5: Features, fonologische regels en syllabes feature als kleinste bouwsteen in de fonologie natuurlijke klassen fonetische features en fonologische features de syllabe als fonologische eenheid; domein van processen/representatie fonotactische restricties/prosodische eenheid taalverwerving Inhoud van de colleges

10 9 college 6: Werkcollege fonologische regels, lettergreepstructuur (1 uur, evt. uitloop) oefening beschrijving fonologische processen Inhoud van de colleges

11 10 college 7: Fonetiek: Geluid bouw van de larynx de aerodynamisch-myoelastische theorie van stemvorming geluid en spraakgeluid spraakmachines Inhoud van de colleges

12 11 college 8: Fonologie: Klemtoon en ritme Is hoofdklemtoon voorspelbaar in het Nl.? accentregels: CSR, NSR cyclische klemtoonafleiding fonologische domeinen: voet; fonologische frase; intonatiegroep Inhoud van de colleges

13 12 college 9: Morfologie wat is een morfeem? classificatie morfemen afleiding; samenstelling en afleidende samenstelling verkleinwoordsvorming in het Nl Inhoud van de colleges

14 13 college 10: Spelling Fonologische invloed op spelling Morfologische invloed op spelling Historische aspecten Inhoud van de colleges

15 14 college 11: Proeftentamen (2 uur) (Proeftentamen zelf thuis doen) Bespreken van de antwoorden Inhoud van de colleges

16 15 college 12: Vragenuur (2 uur) Inhoud van de colleges

17 16 Fonetiek Boodschap Taalvorm (syntaxis, morfologie, fonologie) SpraakproductieSpraakgeluidSpraakperceptie Taalvorm (syntaxis, morfologie, fonologie) Boodschap De onderdelen van Klankleer De spraakketen

18 17 De fonetiek is de studie van het spraakgeluid en de productie en waarneming van dat spraakgeluid Drie deelgebieden van fonetiek: –Articulatorische –Akoestische –Perceptieve Fonetiek

19 18 Hulpwetenschap bij taalbeschrijving Toepassingen Fonetiek

20 19 Hulpwetenschap bij taalbeschrijving Basisvak logopedie, zangonderwijs Toepassingen Fonetiek

21 20 Hulpwetenschap bij taalbeschrijving Basisvak logopedie, zangonderwijs Onderwijs vreemde talen Toepassingen Fonetiek

22 21 Hulpwetenschap bij taalbeschrijving Basisvak logopedie, zangonderwijs Onderwijs vreemde talen Codering van spraak bij communicatietechniek Toepassingen Fonetiek

23 22 Hulpwetenschap bij taalbeschrijving Basisvak logopedie, zangonderwijs Onderwijs vreemde talen Codering van spraak bij communicatietechniek Spraaksynthese m.b.v. computers (vroeger ook mechanisch) Toepassingen Fonetiek

24 23 Hulpwetenschap bij taalbeschrijving Basisvak logopedie, zangonderwijs Onderwijs vreemde talen Codering van spraak bij communicatietechniek Spraaksynthese Omzetting tekst in spraak en v.v. –commercieel gerichte toepassingen DECTALK Female Voice 1987 Toepassingen Fonetiek

25 24 Hulpwetenschap bij taalbeschrijving Basisvak logopedie, zangonderwijs Onderwijs vreemde talen Codering van spraak Spraaksynthese Omzetting tekst in spraak en v.v. Hulpmiddelen gehandicapten Toepassingen Fonetiek

26 25 Hulpwetenschap bij taalbeschrijving Basisvak logopedie, zangonderwijs Onderwijs vreemde talen Codering van spraak Spraaksynthese Omzetting tekst in spraak en v.v. Hulpmiddelen gehandicapten 300 w/m 120 w/m Toepassingen Fonetiek voor blinden:

27 26 Toepassingen Fonetiek Hulpwetenschap bij taalbeschrijving Basisvak logopedie, zangonderwijs Onderwijs vreemde talen Codering van spraak Spraaksynthese Omzetting tekst in spraak en v.v. Hulpmiddelen gehandicapten voor doven:

28 27 Hulpwetenschap bij taalbeschrijving Basisvak logopedie, zangonderwijs Onderwijs vreemde talen Codering van spraak bij communicatietechniek Hulpmiddelen gehandicapten Spraaksynthese m.b.v. computers Hulpmiddelen gehandicapten Technologische toepassing sprekerherkenning Toepassingen Fonetiek

29 28 Technologische toepassing sprekerherkenning (stemafdruk vgl. vingerafdruk) (Klankleer II) Toepassingen Fonetiek

30 29 Hulpwetenschap bij de fonologie –Hulpmiddel bij de beschrijving van de klankeninventaris van een taal (hier: het Nederlands) met een reeks symbolen (International Phonetic Alphabet) (deze collegereeks) –Transcriberen van taal (deze collegereeks) –Spraakanalyse m.b.v. oscillogrammen en spectrogrammen (vervolgcolleges) Fonetiek bij Nederlands & ATW

31 30 De fonologie is een subdiscipline van de taalkunde die de klanksystemen bestudeert wat is de functie van een klank in de taal? in welke combinaties met andere klanken kan die klank voorkomen in de taal? etc.  onderwerp colleges Fonologie

32 31 Fonologie taalvorm (syntaxis, morfologie, fonologie) De spraakketen taalvorm (syntaxis, morfologie, fonologie) boodschap spraakproduktiespraakgeluidspraakperceptie boodschap fonetiek

33 32 Fonologen zijn geïnteresseerd in de rol van een klank, bijvoorbeeld /r/, in het systeem van de taal, bijvoorbeeld het Nederlands bijvoorbeeld /r/ is betekenisonderscheidend: rook betekent iets anders dan kook, maar geen verschil in betekenis tussen rook gerealiseerd als [   k] of als [   k  Verschil Fonologie-Fonetiek

34 33 Als je een ‘muzikale’ analogie wilt gebruiken zou je kunnen zeggen dat de fonetiek zich bezighoudt met de uitvoering van muziekstukken Je zou dan kunnen zeggen dat een fonologische beschrijving staat tot een spraakuiting zoals een partituur tot een uitvoering Verschil Fonologie-Fonetiek

35 34 fonetiek fysica taal- en spraaktechnologie psycholinguistiek fonologie syntaxissemantiek socio- en ethno- linguistiek Klankleer in de (taal)wetenschap morfologie dialectologie (neuro)fysiologie

36 35 Articulatorische Fonetiek geluid articulatie

37 36 De produktie van klanken energiebrongeluidsbronfilter toonhoogte, amplitudetimbre (‘klankkleur’) voornaamste perceptieve attribuut spierkracht (aanslag)snaar(trilling)(trilling van) klankkast geluidsgolf Hoe verkrijg je geluid met een gitaar; hoe met een klarinet?

38 37 hoofdfuncties van de drie componenten energiebrongeluidsbronfilter toonhoogte,amplitudetimbre (‘klankkleur’) voornaamste perceptieve attribuut subglottale componentglottale componentsupraglottale component De produktie van spraakklanken

39 38 Hoofdcomponenten van het spraakproduktieapparaat Anatomie van de spraakproduktie

40 39 Hoofdcomponenten van het spraakproduktieapparaat het subglottale systeem: de longen met bijbehorende spieren en de luchtwegen onder de larynx Anatomie van de spraakproduktie

41 40 Hoofdcomponenten van het spraakproduktieapparaat het subglottale systeem: de longen met bijbehorende spieren en de luchtwegen onder de larynx het glottale systeem: het strottehoofd (de larynx) met de stembanden Anatomie van de spraakproduktie

42 41 Hoofdcomponenten van het spraakproduktieapparaat het subglottale systeem: de longen met bijbehorende spieren en de luchtwegen onder de larynx het glottale systeem: het strottehoofd (de larynx) met de stembanden het supraglottale systeem: de mond- keelholte en de neusholte Anatomie van de spraakproduktie

43 42 Articulatorische classificatie van klanken initiatiekenmerken: richting van de luchtstroom De meeste talen kennen alleen klanken die met een naar buiten gerichte (egressieve) luchtstroom worden geproduceerd, … maar er bestaan ook klanken die worden gemaakt op basis van een naar binnen gerichte (ingressieve) luchtstroom

44 43 Articulatorische classificatie van klanken initiatiekenmerken: richting van de luchtstroom –egressieve klanken:[  b  d  g  ] –ingressieve klanken:[  ]

45 44 Articulatorische classificatie van klanken initiatiekenmerken: luchtstroommechanisme De luchtstroom voor de meeste klanken is pulmonisch (wordt voortgebracht door de longen) De twee andere luchtstroommechanismen maken gebruik van de glottis (ejectieven) of de compressie van een kolom lucht voor een afsluiting achter in de mondholte (clicks)

46 45 Articulatorische classificatie van klanken initiatiekenmerken: –ejectieven:[  ’   ’   ’   ’   ’   ’   ’  ] –clicks (resp. dentaal, retroflex, lateraal): [       ] (Xhõsa)

47 46 [       ] Xhosa: Miriam Makeba – The Click Song Zuidafrikaanse Bantu taal met dank aan Nienke Spanjer

48 47 laryngale kenmerken: stemhebbendheid [pa ba] Een klank kan worden gemaakt met of zonder trilling van de stembanden. In het eerste geval spreken we van stemhebbende klanken, in het laatste van stemloze klanken aspiratie[pa pha] stemkwaliteit:breathy:[    ] creaky: [       ] Articulatorische classificatie van klanken

49 48 (supra)laryngale kenmerken: constrictie (vocaal vs. consonant) Consonanten/medeklinkers: klanken die gemaakt worden door ergens in de mond-keelholte (bijvoorbeeld met de tong) een zodanige vernauwing aan te brengen dat de luchtstroom turbulent of zelfs voor korte perioden onderbroken raakt Vocalen/klinkers: klanken waarbij de vernauwing afwezig of gering is, zodat de luchtstroom ononderbroken en gelijkmatig blijft voor de duur van de klank Articulatorische classificatie van klanken

50 49 vocaalconsonant Articulatorische classificatie van klanken

51 50 neusholte tong lippen schildkraakbeen (Thyroid) luchtpijp (trachea) Slokdarm (esophagus) mondholte hard gehemelte (palatum) tandkassen (alveolen) strotklep (epiglottis) keelholte (pharynx) strottenhoofd (larynx) stembanden ATW/College 1 zacht gehemelte (velum) Anatomie van de spraakproduktie Stemspleet (glottis)

52 51 neusholte tong lippen schildkraakbeen (Thyroid) luchtpijp (trachea) Slokdarm (esophagus) mondholte hard gehemelte (palatum) tandkassen (alveolen) strotklep (epiglottis) keelholte (pharynx) strottenhoofd (larynx) stembanden zacht gehemelte (velum) tongwortel tongbeen tongpunttongbladtongrug Anatomie van de spraakproduktie

53 52 tongwortel lippen strotklep (epiglottis) faryngale wand strottenhoofd (larynx) stembanden ATW/College 1 zacht gehemelte (velum) actieve articulatoren tongpunttongrug Anatomie van de spraakproduktie

54 53 faryngaal glottaal velairpalataalalveolair College 1 uvulair labiodentaal postalveolair bilabiaal dentaal radicaal dorsaal laminaalapicaal sub-apicaal Articulatorische classificatie van consonanten

55 54 Consonanten                                     glottalalveolardentalbilabiallabiodental pharyngeal velarpalatal postalveolar uvularretroflex lateral fricative approximant nasal fricative tap or flap trill plosive lateral approximant    (w) 

56 55 kenmerken voor consonanten plaats De locatie in de spraakbuis waar de constrictie die de luchtstroom hindert wordt gemaakt, en indien nodig, het gedeelte van de tong waarmee de constrictie wordt gemaakt Articulatorische classificatie van klanken

57 56 kenmerken voor consonanten plaats stemhebbendheid Articulatorische classificatie van klanken

58 57 kenmerken voor consonanten plaats stemhebbendheid wijze de mate, sterkte, en vorm van constrictie in de keel-, neus- en mondholte Articulatorische classificatie van klanken

59 58 wijzekenmerken (mate en sterkte van constrictie) (ex)plosieven of plofklanken zijn klanken waarbij de luchtstroom voor korte tijd volledig wordt onderbroken, waarna de lucht weer vrijkomt met een klein plofje (release burst) Articulatorische classificatie van klanken

60 59 wijzekenmerken (mate van constrictie) fricatieven of wrijfklanken worden gemaakt door twee articulatoren zeer dicht bijelkaar te brengen zodat de luchtstroom turbulent wordt en een ruisgeluid voortbrengt. Articulatorische classificatie van klanken

61 60 wijzekenmerken (mate van constrictie) nasaal Net als genasaliseerde vocalen worden nasale consonanten met een lage velumstand geproduceerd De mondholte is altijd volledig afgesloten: er lijken geen talen te bestaan die gebruik maken van nasale fricatieven Articulatorische classificatie van klanken

62 61 wijzekenmerken (vorm van constrictie) lateralen zijn klanken waarbij de (meeste) lucht langs de zijden van de tong ontsnapt Articulatorische classificatie van klanken

63 62 wijzekenmerken (mate en sterkte van constrictie) trilklanken of ratelaars zijn series van zeer korte afsluitingen die gemaakt worden door twee articulatoren (waarvan er tenminste één een geringe massa moet hebben) bijelkaar te brengen en er een luchtstroom door te voeren Articulatorische classificatie van klanken

64 63 wijzekenmerken (mate van constrictie) approximanten of halfvocalen zijn in feite nauwelijks van vocalen te onderscheiden, behalve in duur (lengte) en positie in de syllabe. Er is sprake van een constrictie, maar de luchtstroom wordt niet- of nauwelijks verstoord Articulatorische classificatie van klanken

65 64 wijzekenmerken (vorm van constrictie) taps of flaps zijn zeer korte volledige afsluitingen zonder waarneembare release Articulatorische classificatie van klanken

66 65 Articulatorische classificatie van klanken

67 66 *naar Ladefoged & Maddieson 1996 Articulatorische classificatie van klanken Onderstreept = in gebruik in Nederlandse klanken

68 67 frontcentralbackclose close-mid open-mid open het klassieke schema voor tongpositie in vocalen Articulatorische classificatie van vocalen

69 68 frontcentralbackclose close-mid open-mid open mate van constrictie: gesloten vs. open Articulatorische classificatie van vocalen

70 69 mate van constrictie: gesloten vs. open Articulatorische classificatie van vocalen

71 70 frontcentralbackclose close-mid open-mid open plaats van de constrictie: voor vs. achter Articulatorische classificatie van vocalen

72 71 plaats van de constrictie: voor vs. achter Articulatorische classificatie van vocalen

73 72 kenmerken voor vocalen mate van constrictie: gesloten vs. open plaats van de constrictie: voor vs. achter ronding: gerond vs. ongerond (gespreid) lengte: lang vs. kort Articulatorische classificatie van klanken

74 73 Vocalen    frontcentralback  close close-mid open-mid open

75 74 Vocalen                    frontcentralback    close close-mid open-mid open

76 75 Huiswerk Neem de collegestof door van dit college Leer de termen uit je hoofd! (Achtergrondliteratuur: tekst 1 van Slis (1988) (zie Nestor))


Download ppt "1 Inleiding in de Klankleer Dicky Gilbers spreekuur op afspraak Harmonie k. 1311-422 (050) 3635983."

Verwante presentaties


Ads door Google