De presentatie wordt gedownload. Even geduld aub

De presentatie wordt gedownload. Even geduld aub

1 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Bouwstenen van een (onnodige?) crisis Of: de lange aanloop naar financiële rampspoed Inleiding voor Universiteitendag.

Verwante presentaties


Presentatie over: "1 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Bouwstenen van een (onnodige?) crisis Of: de lange aanloop naar financiële rampspoed Inleiding voor Universiteitendag."— Transcript van de presentatie:

1 1 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Bouwstenen van een (onnodige?) crisis Of: de lange aanloop naar financiële rampspoed Inleiding voor Universiteitendag Risicomanagement, TU Delft, door Dr. Alfred Kleinknecht, hoogleraar economie van innovatie, TU Delft

2 2 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Na de Grote Crisis ( ) … Een “Golden Age of Capitalism” (1946- ca. 1973): • Ongekend hoge economische groei • Lage werkloosheid • Lage inflatie • Redelijke inkomensverdeling • Stabiele financiële markten Brede consensus: • Manchester kapitalisme is passé • Economische stabiliteit door fiscaal en monetair beleid • Stevige regulering van de financiële sector • Een sociaal vangnet voor de zwakken The Age of Keynes!

3 3 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Na het “Golden Age” ( ) komt ca een keerpunt: •Dalende economische groei •Fiscale stimulering lijkt niet meer te werken •Oliecrisis en “Stagflatie” (stagnatie + inflatie) •“Hollandse Ziekte” → bedrijfssluitingen, massa werkloosheid •Stijgende staatschulden •Keynesiaanse macro-modellen maken stevige voorspelfouten Dit alles was een voedingsbodem voor een anti- Keynesiaanse contrarevolutie van rechts: Supply-side economics!

4 4 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Supply-side economics betekent (1): •Passief economisch beleid: geen fiscale stimulering; alleen monetair beleid voor inflatiebestrijding •Grotere inkomensongelijkheid als programma: “Presteren moet weer lonen!” •Deregulering arbeidsmarkt: soepeler ontslag! (baas moet weer baas kunnen zijn!) •Versobering van uitkeringen (“ze maken mensen lui!”) •Terugtredende overheid: deregulering, liberalisering, privatisering (Hayek: “Minimal State”!) •Deregulering financiële markten: meer vrijheid voor financiële innovatie! •Markten vergissen zich nooit … en de overheid altijd!

5 5 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Supply-side economics betekent (2): Theorie van de “Natuurlijke werkloosheid” wordt dominant → er moet voldoende werkloosheid zijn om de arbeid te disciplineren, zodat er geen loonprijs-spiraal ontstaat. Hoge werkloosheid is geen probleem … maar onderdeel van de oplossing: → Meer concurrentie om schaarse banen → Verzwakking van de vakbonden en van links! → Ruimte voor afbraak verzorgingsstaat → neerwaarts flexibele lonen! Werkloosheid is een sturingsinstrument: Nederland hoort minimaal 5% “natuurlijke werklozen” te hebben (minder is gevaarlijk!)

6 6 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Supply-side economics werkt! Meer inkomensongelijkheid Aandeel in het Nationaal Inkomen van de VS: van de rijkste 10%:  33% in 1976  50% in 2007 En van de rijkste 1%:  8.9% in 1976  23.5% in 2007 Bron: Atkinson, Piketty and Saez (2011)

7 7 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Het gaat om een irreguliere crisis van over- speculatie. Historische voorbeelden: • Spoorweg Crash en Grote Depressie ( ) • Wall Street Crash en depressie ( ) Macro-economische achtergrond: Wereldwijde spaaroverschotten die geïnvesteerd moeten worden. Uitlaatklep: zeepbellen blazen op de financiële markten met goedkoop krediet Waarom deze crisis?

8 8 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? •Excessieve bonussen → roekeloze speculatie! •Impliciete overheidsgaranties voor speculanten (‘too big to fail”) •Toezichthouders zijn door jarenlange campagne voor 'deregulering' en een 'terugtredende overheid' tandeloze tijgers geworden. Bouwstenen van de crisis, bekend uit pers: •Het falen van de 'credit rating' bedrijven: veel te klantvriendelijke beoordelingen van de kredietwaardigheid van hypotheekpakketten (was er soms corruptie in het spel?)

9 9 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Een voorbeeld zonder "leverage" (= financiële hefboom): Bedrijf X heeft werkkapitaal nodig en maakt daar winst op. Bij financiering met 100% eigen kapitaal ("equity") is het rendement op het eigen kapitaal ("Return on Equity", ROE) = 10% N.B.: dit bedrijf is een ideale prooi voor Private Equity! Een andere bouwsteen: "leverage“ (“hefboom”)

10 10 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? werkkapitaal worden gefinancierd als volgt: 30% eigen kapitaal + 70% vreemd kapitaal (tegen 4% rente; de totale winst blijft ) Berekening ROE: winst – rente = (netto winst op eigen kapitaal) → dankzij het vreemde kapitaal stijgt de ROE van 10% naar 24%! (bij dezelfde winst van euro) (Te weten: / * 100) Hoe werkt een hefboom?

11 11 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Het werkkapitaal wordt gefinancierd als volgt: 5% eigen kapitaal + 95% vreemd kapitaal (tegen 4% rente; de totale winst blijft ) Berekening ROE: winst – rente = (je maakt dus netto winst op eigen kapitaal!) → ROE wordt 124%! (bij nog steeds dezelfde winst van Euro) (Te weten: / 5000*100) Een agressieve "Wall Street“ hefboom:

12 12 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? •Zolang de winst gemaakt met geleend kapitaal maar hoger is dan de rentelasten loop je binnen! •Hoe lager de rente en hoe hoger het aandeel van vreemd kapitaal ten opzichte van het eigen vermogen, hoe groter de hefboom! Hoe hoger dus het rendement dat je aan de leveranciers van het eigen kapitaal kunt bieden … en hoe hoger je bonus! Les:

13 13 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Het werkkapitaal wordt gefinancierd als volgt: 5% eigen kapitaal + 95% vreemd kapitaal, tegen 4% rente. Echter, bedrijf X maakt verlies! Berekening ROE: – ‘negatieve winst’ plus rente = – (je maakt dus verlies op eigen kapitaal!) → De negatieve ROE wordt –276%! (Te weten: / 5.000*100 = – 276%) Risico's van hefbomen: een voorbeeld

14 14 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? •Na de dot.com crash van 2000 was krediet ruimschoots en goedkoop beschikbaar N.B.: het hefboom principe is universeel toepasbaar: •Met goedkoop geleend geld kan gespeculeerd worden op waardestijging in allerlei vermogenstitels ('assets'), zoals huizen, land, grondstoffen, Rembrandts, aandelen, etc. •Als velen geloven dat de waarde van deze 'assets' zal stijgen, dan wordt veel krediet opgenomen en gekocht → de prijzen stijgen → wereldwijde overwaardering van vermogenstitels!

15 15 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Een zeepbel met overgewaardeerde vermogentitels opgebouwd als gevolg van lage rente (Shiller Index) Gevolgen: Onzekerheden: •Paniekverkopen tegen afbraakprijzen? (hefbomen!) •Tegenvallende bestedingen door vermogensverliezen? •Problemen bij banken, verzekeraars, hedge fondsen, of met Bernard Madoff-achtige Ponzi schema's → Domino-effecten?

16 16 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? , , , , , , , ,6 Een macro-economische bouwsteen van de crisis: het importoverschot van de VS Importoverschot= Export min import (miljarden US $) Ca. 7% van het Nationaal Inkomen van de VS

17 17 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? (Netto) Exportoverschot = "Nationaal spaaroverschot" als land produceren we meer dan we consumeren. Door de "te veel" geëxporteerde goederen eten andere landen een stuk van ons Nationaal Product op Definities: (Netto) Importoverschot = "Nationaal spaartekort" als land consumeren we meer dan we produceren. Door de "te veel" geïmporteerde goederen eten we een stuk van het Nationaal Product van andere landen op.

18 18 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Importoverschot VS (2006): 758 miljard dollar Exportoverschot Nederland (2006): 40 miljard Euro Voorbeeld: Via de handel in vermogenstitels … Hoe wordt dat vereffend?

19 19 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Kapitaalrekening Import van kapitaal Export van kapitaal De kapitaalrekening registreert handel in vermogenstitels (“assets”) (Aankoop door buiten- landers van Nederlandse aandelen, obligaties, onroerend goed etc.) (Aankoop door Neder- landers van buitenlandse aandelen, (hypotheek-) obligaties, onroerend goed etc.)

20 20 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? De VS moeten jaarlijks voor ca. 758 miljard aan vermogenstitels aan buitenlanders verkopen, in ruil voor de "te veel" geïmporteerde goederen en diensten. Wat betekent het importoverschot van 758 miljard van de VS? N. B.: Dit is een netto bedrag: de VS moeten voor 758 miljard méér aan vermogenstitels verkopen dan ze zelf in het buitenland kopen

21 21 Bouwstenen van een (onnodige) crisis?  Exportoverschotten (= nationale spaaroverschotten) en importoverschotten (= nationale spaartekorten) zijn wereldwijd aan elkaar gelijk → er is per definitie genoeg geld om oneindig te lenen, zolang de landen met de overschotten bereid zijn te lenen aan de landen met tekorten. Hoe lang kun je doorgaan met schulden opbouwen? Heel lang …  Leningen zijn echter een kwestie van vertrouwen!  Vertrouwen is nu beschadigd

22 22 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? • Amerikanen moeten minder consumeren en meer sparen (minder import, meer export) • Europa en Azië moeten het omgekeerde doen, want de VS kunnen de exportoverschotten van Europa en Azië niet meer zo makkelijk absorberen Oplossingen voor de kredietcrisis: •Door tegenvallende export naar de VS kan de groei in Azië en Europa vertragen •… tenzij Aziatische en Europese landen hun binnenlandse bestedingen opvoeren: minder sparen, meer besteden

23 23 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Tenslotte: Waarom zag men deze crisis niet aankomen?  Een sterk geloof in efficiënte markten: groeiende dominantie van de micro-economie boven de macro-economie  Toezichthouders zijn verzwakt door jarenlange campagne voor deregulering & terugtredende overheid  Zolang een zeepbel zich opbouwt, valt er véél geld te verdienen (“we had to dance as long as the music was on … !")

24 24 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Toch waren er duidelijke symptomen dat er iets mis moest gaan … Enorme schuldenopbouw in de VS als gevolg van hun importoverschot

25 25 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Schuldopbouw in de VS (als percentage van het BBP, ) Source: US Federal Reserve Hefboom financieringen! Zeepbel met huizenprijzen → hogere hypotheken voor consumptie

26 26 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Tenslotte: de ellende van de mediterrane landen … • Na hun EU toetreding hadden zij hogere groeivoeten dan de Noordelijke landen! • Maar dit kon alleen omdat zij hun nationale munten altijd weer afwaardeerden … • … afwaardering van je munt maakt je export goedkoper en je import duurder … • … en dit helpt om excessieve overschotten op je handelsbalans te voorkomen

27 27 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Kernprobleem: Sinds de invoering van de Euro kan afwaarderen niet meer! → Mediterrane landen bouwen almaar hogere import overschotten op … … en die werden/worden vooral met krediet gefinancierd!

28 28 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Waarover liberale economen liever zwijgen … De ‘onzichtbare hand’ van de markt (Adam Smith) heeft zwaar gefaald: De financiële markten hebben almaar geld uitgeleend, terwijl de schulden indrukwekkend groeiden … … er zijn geen risicopremies in de rente verwerkt! … ook de Rating Agencies zaten te slapen!

29 29 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? “Framing” van de publieke discussie: •Men praat veel over partijen met schulden, maar nooit over partijen die lichtzinnig uitleenden •Er wordt vooral over “spilzuchtige” overheden gesproken: Hoe kunnen we “budgettaire discipline” afdwingen!? •… terwijl er maar twee landen zijn met dit probleem (Griekenland en Italië); in andere landen spelen vooral privé schulden •De meest landen hebben hun staatschuld (als percentage van het Nationaal Product) na toetreding tot de Euro keurig omlaag gebracht … •… wel is hun staatschuld na de Lehman Crash weer gestegen

30 30 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Een alternatieve diagnose: • Vooral Duitsland en Nederland brachten / brengen het zuiden in de problemen met een agressief exportbeleid • Dit exportbeleid schept veel banen in NL en D … • … maar vernietigt banen in de Mediterrane landen: de rijken stelen banen van de armen! • De vakbeweging in het Noorden handelt volgens het motto: “eigen werklozen eerst” … • … en onze financiële sector geeft ruimschoots (en goedkoop) krediet, zodat ze onze importoverschotten kunnen blijven afnemen. → Er was al lang duidelijk dat dit tot een crisis moest leiden!

31 31 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Rechtse oplossing: stevig bezuinigen! Felle concurrentie om schaarse banen: nekslag voor de Mediterrane vakbeweging! Meer politieke ruimte voor “Supply-side economics” → Restanten van de Keynesiaanse verzorgingsstaat kunnen worden geruimd! Logica van de ‘natuurlijke’ werkloosheid! Afbraak sociale voorzieningen en snel oplopende massawerkloosheid

32 32 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Rechtse oplossingen: Deflatoir beleid! • Het algemene prijsniveau moet omlaag om ze weer concurrerend te maken … neerwaarts flexibele lonen, versoepeling ontslagrecht … • … maar bij dalende prijzen stellen consumenten hun aankopen uit, in afwachting van nog lagere prijzen … • … waardoor de economie nog dieper de crisis ingaat - en de mogelijkheden voor schuldaflossing weer verminderen … • … en voor niet afbetaalde schulden draait uiteindelijk de Europese belastingbetaler op → Wilders kan straks weer roepen dat de luie Mediterranen ons in de problemen brengen!

33 33 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Alternatieve oplossingen: Harde afspraken (met automatische sancties!) dat Nederlanders en Duitsers zich leren gedragen:  meer binnenlandse consumptie in NL en D  minder sparen in NL en D minder export, meer import … en het omgekeerde voor de mediterrane landen!)

34 34 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Alternatieve oplossingen: •De vakbeweging hoort haar looneisen Europees te coördineren: loonmatiging in het Zuiden, hoge looneisen in het Noorden! N.B. de Nederlandse loonmatiging (“eigen werklozen eerst!”) ondermijnt de Euro! • Meer Europese solidariteit: een muntunie moet een faciliteit van “backing-up losers” hebben: De rijken moeten de armen financieel ondersteunen!

35 35 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Splits dan de Eurozone: Euro-Noord versus Euro- Zuid met daartussen een semi-vaste wisselkoers (variant op “Bretton Woods”) … of, als dat niet kan: laat individuele landen dan (op een nette manier) uittreden En als dit alles niet kan? Als het nationale egoïsme te groot blijkt ze zijn? Dit is nog altijd beter dan doormodderen → risico dat anti-Europese populisten terrein winnen! Wanneer staat er een Griekse Wilders op?

36 36 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Resterende risico’s - de overheid als geluksmachine voor speculanten: Veel banken in de Eurozone zijn nog altijd “too big to fail” → zij hebben een impliciete garantie op overheidshulp Hoe meer risico, hoe meer winst … prikkel tot roekeloos speculeren, want: Winsten zijn privé Verliezen zijn voor de belastingbetaler

37 37 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Oplossing: Meer eigen verantwoordelijkheid voor banken (terugtredende overheid!) Wetgeving: Toezichthouder moet kunnen afdwingen dat banken zichzelf redden door uitgifte van nieuwe aandelen (+ verplichting dat zittende aandeelhouders die moeten kopen) • Aandeelhouders krijgen meer prikkels om beter op hun managers te letten • Banken krijgen grotere kapitaalbuffer (geeft rust op markten) • Perverse prikkel (privatisering van winsten, socialisering van verliezen) verdwijnt … want de financiën van overheden kunnen echt geen tweede ronde reddingen meer hebben!


Download ppt "1 Bouwstenen van een (onnodige) crisis? Bouwstenen van een (onnodige?) crisis Of: de lange aanloop naar financiële rampspoed Inleiding voor Universiteitendag."

Verwante presentaties


Ads door Google