De presentatie wordt gedownload. Even geduld aub

De presentatie wordt gedownload. Even geduld aub

Examenprogramma VWO 2010 Domein: Golven en straling Subdomein: Radioactiviteit Samenvatting Ioniserende straling ISP.

Verwante presentaties


Presentatie over: "Examenprogramma VWO 2010 Domein: Golven en straling Subdomein: Radioactiviteit Samenvatting Ioniserende straling ISP."— Transcript van de presentatie:

1 Examenprogramma VWO 2010 Domein: Golven en straling Subdomein: Radioactiviteit Samenvatting Ioniserende straling ISP

2 Examenprogramma VWO Inhoud 1Soorten ioniserende straling 2Radioactief verval 3Effecten van ioniserende straling 4Kernsplijting en kernfusie 5Kernenergie

3 ISPExamenprogramma VWO Soorten ioniserende straling •Atoombouw •Röntgenbuis • Röntgenstraling • Kernstraling • Ioniserend vermogen • Doordringend vermogen • Bronnen • Detectie

4 ISPExamenprogramma VWO Atoombouw •kern (protonen en neutronen) en elektronenwolk (elektronen in schillen) •atoomnummer Z: aantal protonen in de kern • massagetal A: aantal nucleonen (of kerndeeltjes: protonen en neutronen) • notatie: • isotopen: hetzelfde aantal protonen (Z) in de kern (dus: hetzelfde element X), maar verschillend aantal neutronen (N) in de kern en dus verschillend massagetal (A = Z + N)

5 ISPExamenprogramma VWO Röntgenbuis • door verhitting kathode K komen elektronen vrij • elektronen worden versneld door spanning U AK • elektronen botsen tegen anode A • interactie met atomen van anodemateriaal geeft röntgenstraling

6 ISPExamenprogramma VWO Röntgenstraling • bij interactie met atomen van het anodemateriaal worden elektronen afgeremd of veranderen van richting en zenden fotonen uit – remstraling • sommige elektronen schieten een elektron weg uit één van de binnenschillen van het atoom, waarna het gat wordt opgevuld door een elektron uit een hogere schil – karakteristieke röntgenstraling • fotonenergie: E f = h·f

7 ISPExamenprogramma VWO Kernstraling •instabiele kern verandert in een andere kern onder uitzending van α-, β- of γ-straling •α-straling: heliumkernen ( ) •β-straling: elektronen ( ) – ontstaat doordat een neutron in de atoomkern vervalt tot een proton en een elektron •γ-straling: fotonen – ontstaat doordat de atoomkern vanuit een aangeslagen toestand terugvalt naar de grondtoestand

8 ISPExamenprogramma VWO Ioniserend vermogen •bij doordringen van straling in een stof wordt energie afgegeven aan elektronen in de buitenste schillen van de atomen •stralingsdeeltje (α,β) of foton (röntgen,γ) stoot bij botsing een elektron uit het atoom: ionisatie

9 ISPExamenprogramma VWO Doordringend vermogen •α- en β-straling: dracht • dracht R: afstand waarover het stralingsdeeltje al zijn energie heeft afgegeven aan het materiaal – hangt af van de soort straling, de energie van het stralings- deeltje en de dichtheid van het materiaal

10 ISPExamenprogramma VWO Doordringend vermogen •röntgen- en γ-straling: halveringsdikte • halveringsdikte d 1/2 : afstand waarover een materiaal de helft van de invallende fotonen heeft geabsor- beerd – hangt af van de fotonenergie en de dichtheid van het materiaal • de intensiteit I d van de doorgelaten straling neemt exponentieel af met de dikte d van het materiaal:

11 ISPExamenprogramma VWO Ioniserend en doordringend vermogen soort stralingioniserend vermogen doordringend vermogen • α-stralinggrootklein • β-stralingmatig • röntgenstralingkleingroot • γ-stralingkleingroot

12 ISPExamenprogramma VWO Bronnen natuurlijke stralingsbronnen: achtergrondstraling • kosmos • bodem, water en lucht > voedsel en bouwmaterialen kunstmatige stralingsbronnen •medische toepassingen: diagnose en therapie •kernreactoren, opslagplaatsen van radioactief afval • deeltjesversnellers • consumentenproducten zoals rookmelders en beeld- schermen • fall-out door nucleaire rampen en kernbomproeven

13 ISPExamenprogramma VWO Detectie Geiger-Müller telbuis • gasgevulde metalen cilinder (kathode) met op de cilinderas een metalen draad (anode) • spanning van 1 kV • vooral gevoelig voor β- deeltjes • deeltje veroorzaakt ionisatie van één of meer gasatomen • vrijgemaakte elektronen versnellen naar anode en ioniseren daarbij meer gasatomen: er ontstaat een lawine van elektronen die een spanningspuls levert • elektronische teller telt het aantal pulsen

14 ISPExamenprogramma VWO Detectie Bellenvat • vat met doorzichtige vloeistof • temperatuur vloeistof vlak onder kookpunt • invallende straling zorgt voor ionisaties • door drukverlaging gaat de vloeistof spontaan koken: rond de ionen vormen zich damp- bellen • banen van de deeltjes zijn zichtbaar als bellenspoor •gekromde banen onder invloed van magnetisch veld • meestal wordt een foto van het bellenspoor gemaakt

15 ISPExamenprogramma VWO Detectie Dradenkamer • een rij dicht op elkaar liggende anode-draden is gespannen tussen twee kathode-platen •invallende straling zorgt voor ionisaties • de draden detecteren de door ionisatie vrijgekomen elektronen • een computerprogramma berekent het ionisatiespoor deeltje anode-draden kathode-platen

16 ISPExamenprogramma VWO Detectie Dosismeter • bevat materiaal dat de energie van de invallende straling absorbeert • vroeger een fotografische film – na ontwikkelen bepaalt de zwarting de dosis • tegenwoordig thermoluminescentie – straling brengt atomen in aangeslagen toestand, na verhitting komt energie vrij in de vorm van licht: de lichtintensiteit bepaalt de dosis. • uitvoering als badge

17 ISPExamenprogramma VWO Radioactief verval •Halveringstijd •Activiteit •Vervalvergelijking

18 ISPExamenprogramma VWO Halveringstijd •bij radioactief verval verandert een instabiele kern in een andere kern onder uitzending van α-, β- of γ- straling • de halveringstijd t 1/2 is de tijd waarin de helft van het aanwezige aantal instabiele kernen vervalt • het aantal aanwezige instabiele kernen N t neemt exponentieel af in de loop van de tijd t: •vervalconstante:

19 ISPExamenprogramma VWO Activiteit • de activiteit A is het aantal vervallende kernen per seconde: •eenheid: becquerel (Bq) •de activiteit A t neemt expo- nentieel af in de loop van de tijd t: • vervalkromme

20 ISPExamenprogramma VWO Vervalvergelijking • α-verval: •het α-deeltje is een heliumkern •behoudsprincipes: massagetal: A = (A – 4) + 4 atoomnummer: Z = (Z – 2) + 2 A Z X A-4 Z-2 Y He 4 2

21 ISPExamenprogramma VWO Vervalvergelijking • β – -verval: •het β – -deeltje is een elektron • behoudsprincipes: massagetal: A = A + 0 atoomnummer: Z = (Z + 1) – 1 •bij β – -verval vervalt een neutron in de kern tot een proton en een elektron: • het elektron wordt door de kern uitgestoten A Z X A Z+1 Y β-β-

22 ISPExamenprogramma VWO Vervalvergelijking • β + -verval: •het β + -deeltje is een positron: het antideeltje van het elektron • behoudsprincipes: massagetal: A = A + 0 atoomnummer: Z = (Z – 1) + 1 •bij β + -verval vervalt een proton in de kern tot een neutron en een positron: • het positron wordt door de kern uitgestoten A Z X A Z-1 Y β+β+

23 ISPExamenprogramma VWO Vervalvergelijking • γ-verval: •het γ-deeltje is een foton •na α- of β-verval bezit de kern vaak nog teveel energie: de kern bevindt zich in een aangeslagen toestand (aangegeven door de letter m achter het massagetal) •de kern raakt deze energie kwijt door het uitzenden van een γ-foton •γ-straling wordt dus uitgezonden in combinatie met α- of β-straling AmAm Z Y A Z Y γ

24 ISPExamenprogramma VWO Vervalvergelijking • K-vangst: •de kern trekt een elektron uit de K-schil de kern in •daar combineert het ‘ingevangen’ elektron met een proton tot een neutron: •het ‘gat’ in de K-schil wordt gevuld door een elektron uit de L- of M-schil onder uitzenden van een röntgen- foton

25 ISPExamenprogramma VWO Effecten van ioniserende straling • Bron – straling – ontvanger • Bestraling en besmetting • Dosis en dosisequivalent • Beschermingsmaatregelen • Afwegen van risico’s

26 ISPExamenprogramma VWO Bron – straling – ontvanger ioniserende straling bronontvanger besmetting radioactiviteitbestraling radioactieve stof radioactief verval activiteit halveringstijd soorten straling ioniserend vermogen doordringend vermogen dosis dosisequivalent absorptie halveringsdikte • schema:

27 ISPExamenprogramma VWO Bestraling en besmetting • bij bestraling absorbeert een ontvanger straling ‘van buitenaf’: uitwendige bestraling • bij besmetting heeft een ontvanger zelf radioactieve stoffen binnengekregen (op of in het lichaam) en ontvangt daardoor straling ‘van binnenuit’: inwendige bestraling ioniserende straling bronontvanger besmetting radioactiviteitbestraling

28 ISPExamenprogramma VWO Dosis en dosisequivalent • de dosis D is de geabsorbeerde stralingsenergie per kilogram van het absorberende materiaal: •eenheid: gray (Gy) (1 Gy = 1J/kg) • het dosisequivalent H is de dosis, gecorrigeerd voor het biologisch effect (of de aangerichte schade) van de verschillende soorten straling: • eenheid: sievert (Sv) • weegfactor: Q α = 20 en Q β = Q γ = Q rö = 1

29 ISPExamenprogramma VWO Beschermingsmaatregelen • het jaarlijkse dosisequivalent van zo’n 2 mSv als gevolg van de natuurlijke achtergrondstraling is onontkoombaar • de ontvangen extra dosis moet zo laag mogelijk zijn en onder de dosislimiet blijven • er zijn drie mogelijkheden om het stralingsrisico voor stralingswerkers te beperken: • verkorten van de tijd dat de stralingswerker met de bron bezig is • afscherming van de bron • vergroten van de afstand tot de bron

30 ISPExamenprogramma VWO Afwegen van risico’s •toepassingen moeten gerechtvaardigd zijn • de ontvangen stralingsdosis moet zo laag mogelijk zijn en onder de dosislimiet blijven • bij medisch diagnostische stralingstoepassingen steeds nagaan of er alternatieven zijn (zoals MRI of echoscopie) • voor medisch therapeutische stralingstoepassingen (bestraling) geldt een andere afweging: het risico van niet behandelen tegenover het risico van de stralingsdosis •deze stralingsdosis valt niet onder de dosislimiet

31 ISPExamenprogramma VWO Kernsplijting en kernfusie • Bindingsenergie en massadefect • Bindingsenergie per nucleon • Energie bij kernsplijting en kernfusie

32 ISPExamenprogramma VWO Bindingsenergie en massadefect • de energie die nodig is voor het afbreken van de atoomkern tot ‘losse’ nucleonen (protonen en neutronen) – en dus de energie die vrijkomt bij het opbouwen van die kern uit ‘losse’ nucleonen – is de bindings- energie E b • de totale massa van de ‘losse’ nucleonen is groter dan de massa van de kern • het verschil in massa is het massadefect Δm • volgens de equivalentie van massa en energie (E = m·c 2 ) geldt: EbEb

33 ISPExamenprogramma VWO Bindingsenergie per nucleon • de bindingsenergie E b gedeeld door het massagetal A is de bindingsenergie per nucleon: E b /A •de bindingsenergie per nucleon hangt af van het massagetal – en is dus per element verschillend • bij fusie van twee lichte kernen en bij splijting van een zware kern komt bindingsenergie vrij fusie splijting

34 ISPExamenprogramma VWO Energie bij kernsplijting en kernfusie •de vrijkomende energie bij kernsplijting of kernfusie is gelijk aan het verschil in bindingsenergie van de kernen voor en na de reactie •de vrijkomende energie is te berekenen uit het massadefect: het verschil tussen de som van de kernmassa’s voor en na de reactie •de kernmassa m is te berekenen uit de atoommassa (gecorrigeerd voor de aanwezige elektronen) en de atomaire massa-eenheid u

35 ISPExamenprogramma VWO Kernenergie • Kernsplijting • Kettingreactie •Kernreactor •Splijtstofstaven • Moderator • Regelstaven •Splijtstofcyclus • Kernafval • Veiligheidsaspecten • Milieuaspecten

36 ISPExamenprogramma VWO Kernsplijting • bij beschieting met neutronen kan een zware atoomkern splijten •een voorbeeld is de splijting van de uraniumisotoop U-235: • bij deze splijtingsreactie is sprake van een massa- defect: er komt energie vrij in de vorm van kinetische energie van de splijtingsproducten • de splijtingsproducten zijn instabiel en vervallen onder uitzenden van α-, β- en/of γ-straling

37 ISPExamenprogramma VWO Kettingreactie • bij de splijting van U-235 ontstaan twee of drie vrije neutronen • deze vrije neutronen kunnen op hun beurt weer nieuwe uraniumkernen splijten: zo ontstaat een kettingreactie.

38 ISPExamenprogramma VWO Kernreactor • in een kernreactor is sprake van een gecontroleerde kettingreactie van kernsplijtingen om energie vrij te maken: elke kernsplijting veroorzaakt één volgende kernsplijting • de energie wordt gebruikt om stoom te maken • de stoom drijft een turbine/ generator-combinatie aan •de kerncentrale levert elek- trische energie

39 ISPExamenprogramma VWO Splijtstofstaven • in de kernreactor zit de splijtstof (U-235) in splijtstof- staven •natuurlijk uranium bestaat vooral uit U-238 en slechts voor 0,7% uit het splijtbare U-235 • voor het kernsplijtingsproces is verrijkt uranium met 3 tot 5% U-235 nodig • uit het U-238 in de splijtstofstaven ontstaat plutonium (Pu-239) door absorptie van neutronen:

40 ISPExamenprogramma VWO Moderator • voor splijting van een uraniumkern is een langzaam neutron nodig • de neutronen die ontstaan bij splijting van een uraniumkern zijn hoog energetisch • om deze neutronen zodanig af te remmen dat ze een nieuwe uraniumkern kunnen splijten – en zo de kettingreactie in stand kunnen houden – is een moderator nodig • in een kerncentrale is de moderator meestal water

41 ISPExamenprogramma VWO Regelstaven • de kettingreactie van kernsplijtingen wordt onder controle gehouden met regelstaven • deze regelstaven bestaan uit een materiaal dat neutronen absorbeert zonder dat er verdere reacties optreden: boor of cadmium • in een kritische reactor veroorzaakt precies één van de bij splijting vrijkomende neutronen een nieuwe splijtingsreactie •de kernreactor levert dan een constant vermogen

42 ISPExamenprogramma VWO Splijtstofcyclus • schema: uranium- winning uranium- verrijking productie splijtstofstaven kerncentrale opwerking splijtstofstaven radioactief afval

43 ISPExamenprogramma VWO Kernafval • in een kerncentrale, maar ook in ziekenhuizen en onderzoekscentra wordt kernafval geproduceerd • laag- en middelradioactief afval zoals kleding, papier, water- en luchtfilters wordt in Nederland boven- gronds opgeslagen bij de COVRA • hoogradioactief kernsplijtingsafval gaat vanuit Nederland naar Frankrijk voor opwerking • bij opwerking wordt het overgebleven uranium en het gevormde plutonium uit het kernsplijtingsafval gehaald voor hergebruik als splijtstof

44 ISPExamenprogramma VWO Veiligheidsaspecten • in een Nederlandse kerncentrale wordt zorgvuldig gelet op de veiligheid door: • ontwerp van de centrale met veiligheidsomhulling • correct onderhoud van de centrale • regels en procedures bij het werken met de centrale • toezicht van de overheid op naleving van de regels

45 ISPExamenprogramma VWO Milieuaspecten •bij normaal functioneren levert een kerncentrale een extra stralingsdosis van niet meer dan 10 μSv per jaar per persoon • een kerncentrale van 1000 MW verbruikt per dag 3,2 kg uranium, een kolencentrale heeft voor eenzelfde energieproductie ton steenkool nodig •de voorraden splijtstof (uranium) en fossiele brand- stof (aardgas, aardolie en steenkool) zijn eindig •een thermische centrale (op fossiele brandstof) draagt bij aan versterking van het broeikaseffect, een kerncentrale levert hoogradioactief kernsplijtings- afval

46 ISPExamenprogramma VWO Informatie • onder achtergrondinformatie op het leerlingendeel van deze website staat aanvullende informatie over onder andere de eigenschappen, de effecten en de toepassingen van ioniserende straling


Download ppt "Examenprogramma VWO 2010 Domein: Golven en straling Subdomein: Radioactiviteit Samenvatting Ioniserende straling ISP."

Verwante presentaties


Ads door Google